Alter ego , de facto , carpe diem . Πόσες ακόμα φράσεις λατινικών χρειάζεσαι για να πειστείς ότι τα λατινικά υπάρχουν στην ζωή σου;  Αξιοποιείς , σε καθημερινή βάση ένα σημαντικό ποσοστό του λατινικού λεξιλογίου , χωρίς όμως να το αναγνωρίζεις. Εντυπωσιακό ε ; Από την διδασκαλία του ομηρικού έπους, Οδύσσεια , που εισάγεται ο λατινικός όρος in media res (στην μέση των πραγμάτων) , μέχρι το Et cetera (στα αγγλικά etc )που βάζουμε στις εκθέσεις, τα λατινικά παραμένουν στην ζωή μας … ασχέτως αν η γλώσσα αυτή δεν ομιλείται! Ας κάνω , βέβαια και τον δικηγόρο του διαβόλου. Πόσο χρήσιμη μπορεί να είναι μια γλώσσα που δεν συναντάς , στην σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα , φυσικό ομιλητή ; Η επαφή με τα λατινικά υφίσταται μόνο στην θεωρητική κατεύθυνση του εκπαιδευτικού συστήματος , στο πανεπιστημιακό ίδρυμα με αντικείμενο την φιλολογία και ενδεχομένως στον δικηγορικό τομέα . Οι θετικές επιστήμες δεν ασχολούνται σε μεγάλο βαθμό με τα λατινικά , καθώς δεν αξιοποιούνται σε αυτόν τον τομέα . Οπότε τα απαξιούν , και μόλις βρεθεί μια φράση που ανάγεται στην λατινική γλώσσα , δύσκολα ξεχωρίζουν το νόημα της και την χρήση της. Τόσο ανάγκη έχουμε μια γλώσσα που δεν μιλάει κανένας ; Κάτι σαν τα αρχαία ελληνικά . Βλέπεις την άρνηση των παιδιών να μάθουν , στρεφόμενοι όλο και περισσότερο στο επιστημονικό πεδίο. Άλλωστε , συνιστά το εξελισσόμενο μέλλον. Τα λατινικά δεν έχουν θέση σε αυτό , υποστηρίζουν μερικοί . Μια ξεχασμένη γλώσσα, που τυχαίνει να στηρίζονται επάνω της όλες οι ευρωπαϊκές γλώσσες. Η ένταξη της στην καθημερινότητα μας , αποτελεί ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα….

 Τα λατινικά είναι η γλώσσα που ομιλούνταν αρχικά στην περιοχή γύρω από τη Ρώμη, το λεγόμενο Λάτιο. Έγινε πολύ σημαντική ως επίσημη γλώσσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Όλες οι ρομανικές γλώσσες (γνωστές και ως λατινογενείς) προέρχονται από τα λατινικά και πολλές λατινικές λέξεις υπάρχουν στις σύγχρονες γλώσσες όπως τα αγγλικά. Η λατινική γλώσσα ανήκει στον ιταλικό κλάδο των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών. Είναι συγγενής της αρχαίας ελληνικής στη μορφολογία και τη δομή γενικότερα. Αποτελούσε αρχικά το γλωσσικό ιδίωμα μιας περιοχής που εκτεινόταν από τον κάτω ρου του Τίβερη έως το σημερινό Μόντε Αλμπάνο. Με τον καιρό έγινε η γλώσσα των κατοίκων της Ρώμης και σιγά-σιγά κάλυψε ολόκληρη την επαρχία του Λατίου, οπότε πήρε το όνομα λατινική. Στη συνέχεια, επεκτάθηκε έξω από το Λάτιο, έσβησε τις γειτονικές διαλέκτους που λίγο διέφεραν από εκείνη (σαβινική και μαρσική διάλεκτος), υπερίσχυσε της οσκικής γλώσσας, έσβησε την ουμβρική και, στα χρόνια του Χριστού, τη βενετική. Τέλος απορρόφησε τη μη ινδοευρωπαϊκή Ετρουσκική γλώσσα, την κελτική γλώσσα της κοιλάδας του Πάδου και της εντεύθεν των Άλπειων Γαλατίας , καθώς και τη μεσσαπική. Ποια χαρακτηριστικά ,όμως έχει η λατινική γραφή ;

H λατινική γραφή είναι ομάδα συμβόλων η οποία βασίζεται στους χαρακτήρες του λατινικού αλφάβητου. Αποτελεί την καθιερωμένη μέθοδο γραφής στις περισσότερες δυτικές και κεντρο ευρωπαϊκές γλώσσες, καθώς και σε πολλές γλώσσες σε άλλα μέρη του κόσμου. Διαθέτει τον μεγαλύτερο αριθμό αλφαβήτων από οποιοδήποτε άλλο σύστημα γραφής, καθώς και αποτελεί τη βάση του Διεθνούς Φωνητικού Αλφαβήτου. Οι 26 καθιερωμένοι χαρακτήρες – που αντιστοιχούν στο αγγλικό αλφάβητο – περιέχονται στο βασικό λατινικό αλφάβητο του Διεθνούς Οργανισμού Τυποποίησης. Η γραφή ονομάζεται Λατινική ή Ρωμαϊκή, βάσει των γραμμάτων του λατινικού αλφαβήτου και την προέλευση από την αρχαία Ρώμη, το οποίο με τη σειρά του είναι μια μορφή του ελληνικού αλφάβητου της αρχαίας ελληνικής αποικίας της Κύμης στην Μεγάλη Ελλάδα. Κατά τις μεταγραφές λέξεων από άλλα αλφάβητα στο λατινικό η διαδικασία ονομάζεται εκλατινισμός ή λατινοποίηση. Το λατινικό αλφάβητο διαδόθηκε με την επέκταση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας σε βόρεια Ευρώπη, βόρεια Αφρική και Μέση Ανατολή. Το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας συνέχισε να χρησιμοποιεί κατά κύριο λόγο την ελληνική γλώσσα ως lingua franca, ωστόσο στη Δύση τα λατινικά επικράτησαν καθολικά με αποτέλεσμα την εμφάνιση των ρομανικών γλωσσών οι οποίες βασίζονται στη λατινική γλώσσα και αλφάβητο. Κατά την σταδιακή υιοθέτηση της λατινικής γραφής από άλλες γλώσσες, τα λατινικά γράμματα έχουν αρκετές φορές χρησιμοποιηθεί για να αναπαραστήσουν φωνήματα τα οποία δεν υπάρχουν σε άλλες γλώσσες οι οποίες γράφονται με το ίδιο σύστημα. Για την αναπαράσταση των νέων αυτών ήχων, δημιουργήθηκαν προεκτάσεις όπως η προσθήκη τόνων σε κάποια γράμματα, ή σύνθεση των γραμμάτων για τη δημιουργία τυπογραφικών συμπλεγμάτων, ή δημιουργία εντελώς νέων μορφών όπως η ύπαρξη ειδικής έννοιας όταν ένα ζεύγος χαρακτήρων χρησιμοποιείται μαζί.

Στην σημερινή εποχή , ακόμα και η Ρωμαιοκαθολική εκκλησία έχει προωθήσει την μετάφραση των λατινικών κειμένων σε ιταλική γλώσσα , έτσι ώστε να μπορούν να καταλαβαίνουν οι πιστοί και συμμετέχουν στην λειτουργία. Έρευνες έχουν δείξει ότι μόλις 3.000 άνθρωποι, σε όλο τον κόσμο, μπορούν να κάνουν μια προφορική συζήτηση στα λατινικά , ενώ μόνο 100 άτομα σε ολόκληρο το Βατικανό μπορούν να εκφράσουν τις θρησκευτικές πεποιθήσεις τους σε άπταιστα λατινικά. Η γλώσσα του Βατικανού είναι πια τα ιταλικά. «Αλλά τα ιταλικά, και κάθε άλλη ομιλουμένη γλώσσα, δεν μπορεί να είναι η επίσημη γλώσσα για έναν διεθνή θεσμό, όπως η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία. Αν χρησιμοποιούσε μια συγκεκριμένη γλώσσα, θα συνδεόταν πολύ με μια χώρα και την κουλτούρα της. Η Εκκλησία χρειάζεται μια «υπερεθνική» γλώσσα, όπως τα λατινικά» αναφέρει  ο Ρομπέρτο Σπάταρο, γραμματέας της Pontificia Academia Latinitatis( Παπική Ακαδημία Λατινικών). Ο πρόεδρος του Ιδρύματος για τις γλώσσες που απειλούνται με εξαφάνιση και  συγγραφέας του «Ad Infinitum», μιας ιστορίας των λατινικών , Νίκολας Όστλερ, σε ερώτηση δημοσιογράφου για το αν αξίζει τον κόπο να μάθει κανείς λατινικά σήμερα, απαντά σε συνέντευξη του: “Νομίζω ναι. Η γνώση τους είναι μια στιβαρή επαφή με τη δύναμη που συνδέει σχεδόν ολόκληρο τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Στους πρώτους αιώνες της, η λατινική ήταν ένας μικρότερος εταίρος των ελληνικών, αλλά οι δύο γλώσσες χώρισαν γύρω στον 5ο αιώνα μΧ, όταν οι ελίτ της Ανατολής και της Δύσης σταμάτησαν να μαθαίνουν η μία τη γλώσσα της άλλης. Για τους επόμενους επτά αιώνες η επικοινωνία κατέρρευσε, και αυτό ήταν μεγάλη πνευματική απώλεια για τη Δύση. Όλες οι απόπειρες που έγιναν, κατά καιρούς στη Δύση, για την ανανέωση της κουλτούρας της (οι Αναγεννήσεις του 9ου, του 12ου και του 15ου αιώνα) άρχισαν με μια μεταρρύθμιση στις σπουδές των λατινικών. Σήμερα, εκτός από την περιοδική χρήση τους στο Βατικανό (η πρόσφατη ανακοίνωση της παραίτησης του Πάπα είναι ένα καλό παράδειγμα), τα λατινικά ζουν στο λυκόφως. Δεν είναι πια πηγή καινοτομίας. Αλλά η μελέτη τους μας βοηθάει να κατανοήσουμε πολλές από τις λέξεις μας, από τους νόμους μας, και από τα ιστορικά προβλήματα και τις ιδέες μας”.

Και ποια είναι η συμβολή του ιταλικού κράτους , ιδιαίτερα του παπικού , αφού από εκεί ξεκίνησαν όλα ; Εύλογα στοχάζεται κάποιος και αναζητά απάντηση στο ερώτημα που θέτει . Σου έχουμε έτοιμη την απάντηση ! Η  Παπική Ακαδημία Λατινικών είναι η ενδέκατη και νεότερη Παπική ακαδημία. Με έδρα την Πόλη του Βατικανού, ιδρύθηκε με σκοπό την προώθηση και την εκτίμηση της λατινικής γλώσσας και του πολιτισμού. Η Ακαδημία αντικαθιστά το ίδρυμα Opus Fundatum Latinitas και συνδέεται με το Παπικό Συμβουλίου για τον Πολιτισμό από το οποίο εξαρτάται. Ιδρύθηκε στις 10 Νοεμβρίου του 2012 από τον Πάπα Βενέδικτο ΙΣΤ΄ με το motu proprio Latina Lingua, με σκοπό την διάσωση και διάδοση της γνώσης των διαφόρων εκδοχών της σύγχρονης και αρχαίας λατινικής γλώσσας, συμπεριλαμβανομένων των εκκλησιαστικών λατινικών. Ο καθηγητής Ιβάνο Ντιονίτζι και ο Αιδεσιμότατος Πατέρας Ρομπέρτο Σπατάρο στις 10 Νοεμβρίου του 2012 ονομάστηκαν αντίστοιχα πρώτος πρόεδρος και γραμματέας της Ακαδημίας. “Πνοή” , επομένως με αυτόν τον τρόπο δίνει το κράτος στην  παραμελημένη γλώσσα των λατινικών. Προκειμένου να σε κάνω να δεις τα λατινικά με….άλλη ματιά αξίζει να ξέρεις ότι τα λατινικά διαμορφώνουν ένα αξιόλογο ποσοστό του λεξιλογίου ξένων ευρωπαϊκών γλωσσών (πχ Ισπανικά , Ιταλικά , Γαλλικά) και ως απόρροια η γνώση λατινικών σε βοηθά να κατακτήσεις πιο εύκολα τις παραπάνω γλώσσες .

Παρακάτω παραθέτουμε κάποιες από τις πιο σημαντικές λατινικές φράσεις και αποφθέγματα που χρησιμοποιούμε στον καθημερινό μας λόγο :

  • Vice versa: Η φράση «vice versa» έχει προκύψει από το λατινικό «αλλάζω» ή «γυρίζω επιτόπου» και δείχνει την αντιστροφή της σειράς κάποιου πράγματος.
  • Magnum opus: Η φράση «magnum opus» σημαίνει «μεγάλο έργο», χρησιμοποιείται όταν αναφερόμαστε σε καλλιτεχνικά δημιουργήματα, πίνακες, γλυπτά, μουσικά κομμάτια και υποδηλώνει το σπουδαιότερο έργο ενός καλλιτέχνη.
  • Alter ego: Η φράση «alter ego» αποδίδεται μεν στον Κικέρωνα, που φαίνεται όμως ότι τη δανείστηκε από εμάς τους Έλληνες και σημαίνει ένας «δεύτερος εαυτός», ένα «άλλο εγώ». Η σημασία του δεν έχει διαφοροποιηθεί ιδιαίτερα ούτε στις μέρες μας, υποδηλώνοντας τον άλλο μας εαυτό, ίσως ένα κρυμμένο κομμάτι της προσωπικότητάς μας.
  • De facto: Η φράση «de facto» σημαίνει «από το γεγονός». Γενικότερα, η έκφραση αυτή, που είναι ευρέως διαδεδομένη, δηλώνει κάτι που συμβαίνει εκ των πραγμάτων, κάτι που είναι πραγματικό κι αληθινό
  • In vitro: Με τη φράση «in vitro», που σημαίνει «σε γυαλί» δηλώνουμε οτιδήποτε δεν έχει συμβεί στο ανθρώπινο σώμα ή στο περιβάλλον. Στην πραγματικότητα, η φράση αυτή είναι πολύ γνώριμη σε μαθητές και φοιτητές, καθώς χρησιμοποιείται για να δηλωθεί οτιδήποτε γίνεται σε εργαστηριακές συνθήκες κι όχι σε φυσικό περιβάλλον.
  • Carpe diem: Η πιο γνωστή ίσως φράση των Λατινικών που έχει διατηρηθεί στα χρόνια είναι το «carpe diem». Αυτή η έκφραση προέρχεται από ένα ποίημα του Οράτιου και μολονότι έχουν εκφραστεί πολλές και διαφορετικές γνώμες για τη μετάφρασή της, η φράση έχει καταλήξει να αποδίδεται ως «άδραξε τη μέρα» και πολύ συχνά χρησιμοποιείται για παρότρυνση και ενθάρρυνση των ανθρώπων να ζουν τη ζωή τους στο έπακρο καθημερινά.
  • Veni, vidi, vici: «Veni, vidi, vici» λέγεται ότι είπε ο ρωμαίος αυτοκράτορας Ιούλιος Καίσαρας για τη νίκη του στο σύντομο πόλεμο με το βασιλιά του Πόντου, Φαρνάκη το Β’, φράση που σημαίνει «ήλθον, είδον και ενίκησα. Η έκφραση χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να μιλήσουμε για κάτι που πετύχαμε εύκολα και χωρίς πολύ κόπο.

Αριάδνη Εμμανουηλίδου

Διαβάστε ακόμη:  Οι άνδρες και οι γυναίκες προέρχονται από διαφορετικό πλανήτη;