Στο βόρειο τμήμα της Άνω Πόλης, δίπλα στα τείχη του Επταπυργίου σε υψόμετρο 120 μέτρων από τη θάλασσα βρίσκεται η Μονή Βλατάδων κτίσμα του 14ου, το μοναδικό διασωζόμενο βυζαντινό μοναστήρι και ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της Θεσσαλονίκης.

Πρόκειται για διακηρυγμένο προστατευόμενο αρχαιολογικό χώρο στην Ελλάδα και τμήμα μνημείου παγκόσμιας κληρονομιάς ήδη από το 1988.

Εντάσσεται στις σταυροπηγιακές μονές, αφού υπάγεται και εξαρτάται απευθείας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Η μονή είναι νυν αφιερωμένη στη Μεταμόρφωση του Ιησού και τέως στον Χριστό Παντοκράτορα.

Ίδρυση
Σύμφωνα με μαρμάρινη επιγραφή, ιδρύθηκε από τους μοναχούς αδελφούς Δωρόθεο και Μάρκο Βλατή από 1351 έως 1371, με τον Δωρόθεο να έχει υπάρξει μαθητής του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Επίσης, στο έργο αυτό συνέδραμε και η αυτοκράτειρα Άννα Παλαιολογίνα.

Κατά την προφορική παράδοση, στην περιοχή της Μονής ο Απόστολος Παύλος κήρυξε τον θείο λόγο προς τους Θεσσαλονικείς στην δεύτερη περιοδεία του (51 μ.Χ.). Άλλωστε, στο παρεκκλήσιο των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου υπάρχει η πέτρα στην οποία στάθηκε ο τελευταίος.

Τουρκοκρατία
Στη διάρκεια της η Μονή γνώρισε μεγάλη ακμή και απέκτησε προνόμια που επικυρώθηκαν με φιρμάνι του Μωάμεθ Β΄ το 1446. Η Μονή ήταν γνωστή ως «Τσαούς Μαναστίρ», όνομα που πιθανώς σχετίζεται με τον επικεφαλής τσαούση της τουρκικής φρουράς. Η φρουρά αυτή προστάτευε τη Μονή, καθώς οι μοναχοί βοήθησαν τον σουλτάνο Μουράτ Β΄ να καταλάβει την πόλη, συστήνοντάς του να διακόψει την υδροδότησή της. Άλλη άποψη συνδέει την ονομασία με τον Τσαούς μπέη, αξιωματούχο του σουλτάνου Μουράτ Β΄, ο οποίος ως διοικητής της Θεσσαλονίκης επισκεύασε το 1431 τον κοντινό πύργο της εισόδου του Επταπυργίου.

Ιστορικά
Από το 1387, με την πρώτη κατάληψη της Θεσσαλονίκης από τους Οθωμανούς, το καθολικό μετατράπηκε σε τζαμί, όπως διακρίνεται από ορισμένα κτίσματα οθωμανικής τεχνοτροπίας. Μετά τη δεύτερη άλωση της πόλης το 1430 από τους Οθωμανούς αφέθηκε να λειτουργεί κανονικά ως μονή και την περίοδο αυτή αποκαλούνταν Τσαούς Μοναστήρι.

Σύμφωνα με παράδοση του 16ου αιώνα, η προνομιακή αυτή μεταχείριση οφειλόταν στη βοήθεια που είχαν προσφέρει οι μοναχοί της στους Τούρκους για την άλωση της πόλεως της Θεσσαλονίκης.

Το 1633, με σιγίλλιο του Πατριάρχη Κυρίλλου Λούκαρι, η Μονή Βλαττάδων προσαρτήθηκε ως μετόχιο στη Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους. Το 1801 ανακαινίσθηκε το καθολικό της μονής, αλλά το 1870 μια πυρκαγιά κατέστρεψε μέρος της.  

Διαβάστε ακόμη:  Concert Stories: Όταν ο Enrique Iglesias ξεσήκωσε τη Θεσσαλονίκη (27.10.19, Κλειστό Γήπεδο Πυλαίας)

Σήμερα
Πλέον διασώζεται μονάχα το καθολικό, ενώ τα υπόλοιπα κτήρια είναι σύγχρονα (1968) και ανήκουν στο Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, το οποίο αποτελεί Θεολογικό επιστημονικό Ίδρυμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου και έχει εγγεγραμμένους 9 μοναχούς.

Αρχιτεκτονική
Το καθολικό της μονής ανήκει σε σπάνια παραλλαγή του σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού, στην οποία ο τρούλος δε στηρίζεται σε κίονες, αλλά σε δύο πεσσούς δυτικά και στους τοίχους του Ιερού ανατολικά. Ως ναός με περίστωο ανήκει στην ομάδα των καθολικών μοναστηριών που φέρουν κοινά χαρακτηριστικά στην τυπολογία, τη μορφολογία τους και διαμόρφωσαν τη λεγόμενη: «Σχολή της Θεσσαλονίκης». Στις τρεις πλευρές περιβάλλεται με περίστωο, η οποία απολήγει ανατολικά σε δύο παρεκκλήσια.

Στο εσωτερικό του σώζει εξαιρετικά δείγματα παλαιολόγειας ζωγραφικής. Οι τοιχογραφίες χρονολογούνται μεταξύ των ετών 1360-1380. Στη χρονολόγηση αυτή οδηγεί και η απεικόνιση του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, 1359. Πρόκειται για την παλαιότερη απεικόνιση του αγίου. Σύντομα, επί πατριαρχίας Οικουμενικού Πατριάρχου Νείλου (1380-1388), εκδόθηκε πατριαρχικό σιγίλιο.

Στο τρούλο εικονίζεται ο Παντοκράτορας ενώ σε άλλα σημεία του ναού σώζονται τοιχογραφίες με σκηνές του Δωδεκαόρτου, μορφές ασκητών, μοναχών και στρατιωτικών αγίων, η Βάπτιση και αποσπασματικά τα θαύματα του Ιησού.

Στη μονή σώζονται τρεις υδατοδεξαμενές, όπου έφταναν διαμέσου ανοιχτών και κλειστών αγωγών από τον Χορτιάτη το νερό με το οποίο υδρευόταν η μονή και η πόλη. Μάλιστα το 1871, όταν η πόλη υπέφερε από λειψυδρία, χρειάστηκε πατριαρχική παρέμβαση, για να τροφοδοτηθεί η πόλη με νερό.

Στον χώρο κτίστηκαν μεταγενέστερα διάφορα κτίσματα, όπως ένα ναΐδριο στη μνήμη του Γρηγορίου του Παλαμά μάλλον κατά τον 16ο αι., το Ηγουμενείο το 1926 πάνω στα θεμέλια παλαιότερου αντίστοιχου κτίσματος, ένα μικρό σκευοφυλάκιο-βιβλιοθήκη το 1937 κι ένας νεότερος ναΐσκος της Θεοτόκου.

Το ξυλόγλυπτο τέμπλο χρονολογείται αντικατέστησε το παλαιότερο μαρμάρινο του ναού, που πιθανώς τον 17ο αιώνα. Μοναδικά κειμήλια φυλάσσονται στο σκευοφυλάκιο της Μονής. Μεταξύ αυτών, ιερά σκεύη, χειρόγραφα και εικόνες που χρονολογούνται από τον 12ο έως τον 19ο αιώνα. 

Ωράριο λειτουργίας: Χειμώνα κάθε μέρα 8:00 – 15:00
Καλοκαίρι κάθε μέρα 8:00 – 19:00
Οδηγίες: 
Δεν επιτρέπεται η είσοδος σε όσους φορούν βερμούδες, κοντά παντελόνια και αμάνικα.
Τιμές εισιτηρίων: 
Δωρεάν
Πανηγυρίζει: 6 Αυγούστου (Μεταμορφώσεως του Σωτήρος) & 29 Ιουλίου (Αγίου Παύλου)
Διεύθυνση: Επταπυργίου 64, 54634 Θεσσαλονίκη

Αικατερίνη Συμφέρη
Θεολόγος-Εκπαιδευτικός-Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ