Το διαζύγιο αποτελεί μία από τις πιο στρεσογόνες και συναισθηματικά φορτισμένες εμπειρίες στη ζωή ενός ανθρώπου. Πέρα από τη νομική και πρακτική του διάσταση, αγγίζει βαθιά την ψυχολογία τόσο των πρώην συντρόφων όσο και των παιδιών ή του ευρύτερου οικογενειακού περιβάλλοντος. Στη σημερινή μας συνέντευξη φιλοξενούμε την ψυχολόγο Ιωάννα Κόπτση, με σκοπό να φωτίσουμε τις ψυχικές προκλήσεις που συνοδεύουν το διαζύγιο, αλλά και να αναζητήσουμε τρόπους αντιμετώπισης του τραύματος που μπορεί να αφήσει πίσω του. Μέσα από την επιστημονική της ματιά θα προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα πώς μπορούμε να στηρίξουμε τον εαυτό μας ή τους κοντινούς μας ανθρώπους σε αυτή τη δύσκολη μετάβαση.

Ποιοι είναι οι πιο συχνοί ψυχολογικοί παράγοντες που οδηγούν ένα ζευγάρι
στο διαζύγιο;

Τα αίτια διαζυγίων είναι τόσα όσες κι οι προσωπικές ιστορίες του καθενός. Είναι αντίστοιχα με τους λόγους που επιλέξαμε να δημιουργήσουμε μια σχέση, ευθύς εξ αρχής. Επομένως, τόσο η δημιουργία όσο και η ρήξη μιας σχέσης είναι υποκειμενική υπόθεση, ακριβώς επειδή δεν είναι ούτε τυχαία, ούτε «αθώα» η συγκεκριμένη επιλογή. Ωστόσο, «όσο κι αν κανείς προσέχει, όσο κι αν το κυνηγά», που λέει και το τραγούδι, δεν ελέγχονται ούτε αποφεύγονται έστω και μερικά ρήγματα. Χωρίς βέβαια αυτά απαραίτητα να οδηγούν σε ολική ρήξη. Αντιθέτως, μπορούν να λειτουργήσουν ως ευκαιρίες προσωπικής και κοινής αναβάθμισης κι ωρίμανσης. Είναι επίσης σημαντικό να θυμόμαστε πως η διατήρηση ενός γάμου δεν δηλώνει απαραίτητα επιτυχία, όταν το αλισβερίσι παραμένει σαθρό.
Στην παρούσα φάση, αν συνοψίζαμε και γενικεύαμε μερικούς παράγοντες που οδηγούν στο διαζύγιο, θα παρατηρούσαμε την αδυναμία διαχείρισης των προσωπικών θεμάτων του καθενός και την αποφυγή ανάληψης ευθύνης να οδηγούν σε απομάκρυνση, κακή επικοινωνία, απουσία μοιράσματος σκέψεων και συναισθημάτων, σεξουαλική αποσύνδεση, εξωσυζυγικές σχέσεις, παρεμβατικότητα
τρίτων προσώπων (συγγενείς, φίλοι). Επίσης, σημαντικές αιτίες είναι η αμφίδρομη αδυναμία διαχείρισης των προγενέστερων κι αναπόφευκτων μικρότερων ρήξεων στη σχέση που συχνά προκύπτουν από διαφορετικές προτεραιότητες, στόχους και τρόπο ζωής, από ασυμβατότητα, από παρορμητική επιλογή συντρόφου, από αποξένωση που προέκυψε στην πορεία της σχέσης για παράδειγμα λόγω διαφορετικής προσωπικής εξέλιξης. Οι συγκρούσεις γύρω από το οικονομικό αλισβερίσι, οι διαφωνίες στην οικονομική διαχείριση και η οικονομική πίεση παρατηρούνται ως κοινές αιτίες φθοράς. Συχνός επίσης παράγοντας καθημερινών συγκρούσεων και ρήξεων εμπιστοσύνης είναι οι εθισμοί, οι οποίοι συνυπάρχουν με ανειλικρίνεια και ανευθυνότητα. Σταθερά και πλέον ανοιχτά επικοινωνείται η κακοποίηση σε οποιαδήποτε μορφή της (συναισθηματική, σωματική, σεξουαλική, παραμέληση) που ανέκαθεν οδηγούσε τα ζευγάρια σε αγεφύρωτες ρήξεις. Τα τελευταία χρόνια η
συζήτηση γύρω από την κακοποίηση και το ψυχικό τραύμα έχει ανοίξει τον δρόμο της απεμπλοκής πιο εύκολα.

Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να διαχειριστεί τα συναισθήματα θλίψης, θυμού ή
ενοχής μετά από ένα διαζύγιο;

Το διαζύγιο δεν είναι μια στιγμή, δηλαδή η στιγμή της υλοποίησής του. Είναι μια αλληλουχία γεγονότων, συναισθημάτων, σκέψεων, βιωμάτων, προσδοκιών που συμβαίνουν τόσο πριν όσο μετά το γεγονός αυτό καθαυτό. Είναι μια διαδικασία που αλλάζει σταδιακά και ριζικά. Είναι μια απώλεια που είτε μέσα είτε έξω από τον γάμο, αργά ή γρήγορα, βιώνεται ως πένθος. Συνεπώς, τα συναισθήματα θλίψης, θυμού και ενοχής είναι μέρος αυτής της διαδικασίας. Η πραγματική εξέλιξη θα προκαλέσει θλίψη ως απάντηση στα όνειρα και στις προσδοκίες του καθενός και στην ιδέα ενός
«επιτυχημένου» γάμου. Άλλο στάδιο αυτής της διαδικασίας είναι η άρνηση της παραδοχής του τέλους της σχέσης, ο θυμός για αυτά που έχουν συμβεί παρόλες τις πιθανές ευκαιρίες αποκατάστασης και τις διαπραγματεύσεις. Σε αυτό το συναισθηματικό καρδιογράφημα συνυπάρχουν κι η ανακούφιση της αποδέσμευσης με τον ενθουσιασμό για το μέλλον. Όλα τα συναισθηματικά στάδια του πένθους της
απώλειας της σχέσης συνδέονται άρρηκτα με τις προσωπικότητες των εμπλεκόμενων. Διότι, το διαζύγιο θεωρείται ψυχοπιεστικό γεγονός, επομένως τόσο η βίωσή του όσο και η διαχείρισή του φέρνουν στην επιφάνεια τους συνήθεις τρόπους αντιμετώπισης των κρίσεων. Συνεπώς, η αναγνώριση και έπειτα η διαχείριση όλων αυτών των συναισθηματικών σταδίων είναι θεμελιώδη και ουσιαστικά, προϋποθέτοντας ωστόσο ότι υπάρχει εξοικείωση με αυτήν τη διαδικασία. Η ψυχοθεραπεία σε αυτό το στάδιο μπορεί να βοηθήσει αρκετά. Γενικότερα, η λεκτικοποίηση των συναισθημάτων και των σκέψεων βοηθά. Ανοίγει ταυτόχρονα χώρος για εποικοδομητικό εσωτερικό διάλογο, για αυτοφροντίδα, ενδυνάμωση, εξατομίκευση και νέες εμπειρίες ζωής.

Τι συμβουλές θα δίνατε σε κάποιον που δυσκολεύεται να προχωρήσει μετά
από έναν χωρισμό;

Η διαδικασία της αποεπένδυσης κάποιες φορές ξεκινάει πριν την οριστική λήξη του γάμου, άλλες πάλι μετά. Ως αποεπένδυση ορίζεται η απομάκρυνση της ψυχικής ενέργειας από ένα άτομο ή μία συνθήκη, δηλαδή η διακοπή της επένδυσης. Επομένως, ένα αρχικό και βασικό στάδιο στη διαχείριση της δυσκολίας είναι η μείωση της συναισθηματικής εμπλοκής του από τη σχέση. Πιο συγκεκριμένα, θα
μπορούσε ο εμπλεκόμενος να ξεκινήσει μια ψυχική «αποτοξίνωση» απομακρύνοντας φωτογραφίες, αντικείμενα, μηνύματα και αλλάζοντας κοινές συνήθειες, χωρίς ωστόσο πίεση για άμεση ίαση από το πένθος και εξιδανίκευση της νέας ζωής ή της προηγούμενης σχέσης. Αρκετά σημαντικό στάδιο επίσης είναι η ρεαλιστική ανάληψη ευθύνης που εξ ορισμού μοιράζεται και στους δυο, καθώς επίσης φοβίες μοναξιάς. Όλα αυτά τα στάδια χρειάζονται χρόνο για να μεταβολιστούν, αλλά όπως κι όλα τα πένθη είναι σημαντικό να κάνουν τον κύκλο τους γιατί διαφορετικά προκαλούν σοβαρές επιπλοκές στη μετέπειτα ζωή.

Υπάρχουν θετικές πτυχές στο διαζύγιο;

Αλίμονο αν η ζωή μας προσδιορίζονταν μόνο από τις απώλειές μας. Η ίδια η φύση καθημερινά μας μυεί στο φυσιολογικό τέμπο της αρχής και του τέλους, της αρχής και του τέλους ατέρμονα. Όσο κι αν το τέλος συχνά συνοδεύεται με πόνο, η ροή των πραγμάτων φέρνει αναπόφευκτα την αρχή που συχνά συνοδεύεται από την αναγέννηση και την εξέλιξη. Αφού κλείσει η πληγή του πένθους, σταδιακά επέρχεται η ανακούφιση και η ψυχική ηρεμία. Το διαζύγιο μπορεί να αποβεί μια καλή ευκαιρία επαναπροσδιορισμού, προσωπικής εξέλιξης, ωρίμανσης, ενδυνάμωσης, εξατομίκευσης και νέων εμπειριών. Αρκεί να υπάρχει πρόθεση.

Μπορεί να αποτελέσει μια ευκαιρία για προσωπική ανάπτυξη;

Αδιαμφισβήτητα μπορεί να αποτελέσει ουσιαστική ευκαιρία. Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να αναγνωριστούν οι γνήσιες και ουσιαστικές προσπάθειες που κάνουν πλέον πολλά ζευγάρια, τόσο ατομικά όσο και κοινά, προκειμένου να βρουν ισορροπία και γαλήνη στη σχέση τους, είτε προχωρήσουν μαζί είτε χωριστά. Είναι σημαντικές πρωτοβουλίες που αλυσιδωτά επηρεάζουν και τις επόμενες γενιές, από το ατομικό στο συλλογικό. Υπάρχουν πλέον αρκετοί άνθρωποι που «αναβαθμίζουν» τα προικιά που έλαβαν, τα απομεινάρια δυσλειτουργικών γάμων των προηγούμενων
γενεών που επηρεάζουν τους τωρινούς ενήλικες έμμεσα και άμεσα. Αν φυσικά το
ζητούμενο είναι η εξέλιξη, τόσο ατομικά όσο και κοινά. Μέσα από τα ερείπια μιας σχέσης μπορεί να ενισχυθεί η αυτοπαρατήρηση και να προκληθεί αυτογνωσία. Οι δυο τους μπορούν να οδηγήσουν στην ψυχική ωρίμανση, στην οριοθέτηση, στην εξατομίκευση και στον επαναπροσδιορισμό. Όλα
αυτά μαζί θα φέρουν στην επιφάνεια δυσλειτουργικά μοτίβα, περιοριστικές πεποιθήσεις, υποσυνείδητα βιώματα και θα φωτίσουν την προσωπική ιστορία του καθενός. Κατ΄επέκταση θα δώσουν απαντήσεις και περισσότερες πιθανότητες αναζήτησης ενός συντρόφου-συνοδοιπόρου παρά ενός συντρόφου-προσδοκία κάλυψης των προσωπικών ελλειμμάτων ή αλλιώς συντρόφου-γονέα.

Πώς επηρεάζει το διαζύγιο τα παιδιά, και ποιοι είναι οι καλύτεροι τρόποι για
να τα στηρίξουν οι γονείς;

Ας τολμήσουμε να παραδεχτούμε ότι τα παιδιά συνήθως τοποθετούνται ως ασπίδες από τους γονείς προκειμένου οι δεύτεροι να αποφύγουν προσωπικά τους θέματα. Όλοι οι προαναφερθέντες ψυχολογικοί παράγοντες που οδηγούν ένα ζευγάρι στο διαζύγιο προϋπάρχουν στο ζευγάρι. Αδιαμφισβήτητα ο ερχομός ενός παιδιού και η γονεϊκότητα τους ενισχύει, φέρνοντάς τους στην επιφάνεια. Ωστόσο, η ίδια η γονεϊκότητα φέρνει στην επιφάνεια και φαντάσματα του παρελθόντος του
καθενός, γεγονός που επηρεάζει άμεσα τις σχέσεις. Τα παιδιά δεν επηρεάζονται τόσο από το διαζύγιο αυτό καθ’ αυτό όσο από τον εμφύλιο που ξεκινά μετά το τέλος του γάμου. Εδώ μπορείτε να διαβάσετε τι θα μας επικοινωνούσαν, αν τους δίναμε τον λόγο:

Εσείς χωρίζετε! Εγώ τι φταίω;

Ο εμφύλιος ωστόσο δεν συμβαίνει μόνο όταν το ζευγάρι χωρίζει. Υπάρχουν πολλοί γονείς που συντηρούν δυσλειτουργικές σχέσεις και δεν τους περνά καν από το μυαλό η πιθανότητα διαζυγίου.

Παρακάτω μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τους καβγάδες:

Καβγαδίσαμε μπροστά στο παιδί

Επομένως, η διαχείριση της σχέσης ή/και του διαζυγίου είναι το ζητούμενο και η συναισθηματική ασφάλεια, ο σεβασμός, η συνέχεια, η σταθερότητα κι η ειλικρίνεια αναλογικά με την ηλικία είναι δομικά στοιχεία.

Παρακάτω ακολουθεί ένας οδηγός διαχείρισης διαζυγίου με παιδιά:

Οδηγός διαχείρισης διαζυγίου για γονείς με παιδιά από 0 έως 3 ετών.

Συνοψίζοντας θα λέγαμε πως στα πλαίσια ενός «καλού» διαζυγίου η ειλικρίνεια ανάλογα με την ηλικία παίζει σημαντικό ρόλο, η λήξη του εμφυλίου είναι σημαντική προϋπόθεση, όπως και η αδιαμφισβήτητη αγάπη, η παρουσία, η προβλεψιμότητα και η σταθερότητα στη συνέχεια της ζωής του παιδιού. Επιτρέπουμε τη συναισθηματική έκφραση, ενισχύουμε την ενσυναίσθηση, την ηρεμία και τον αυτοσεβασμό, έχοντας στο νου μας για πτώση των επιδόσεων, απομόνωση, παθητικοεπιθετικότητα, παρορμητισμό, υπερβολική προσκόλληση, αύξηση της έκθεσης στις οθόνες, ανασφάλεια στις σχέσεις, φόβο εγκατάλειψης ή δέσμευσης, αυξημένο άγχος, δυσκολία διατήρησης σταθερών σχέσεων, αυτό-
ενοχοποίησης, φόβο αγνώστου και έντονη θλίψη. Σε αυτές τις περιπτώσεις η βοήθεια ενός ειδικού ψυχικής υγείας είναι αρκετά σημαντική.

Ιωάννα Κόπτση, PhDc HCPC IARPP
Ψυχολόγος HCPC |
Κλινική Ψυχοθεραπεύτρια |
Υπ. Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ |
Αρθρογράφος Ψυχολογίας

Πάλι νιώθεις ότι κανείς δεν σε καταλαβαίνει και σε έχουν πιάσει οι τάσεις φυγής;

Πάλι νιώθεις πως και να φύγεις κανένα δεν θα τον νοιάξει;

Πόσο μικρή είσαι και πόσο λάθος;

Θες μόνο να κρυφτείς κάπου για να δεις αν σταματήσουν οι φωνές επιτέλους και ενδιαφερθούν που είσαι.
Θες απεγνωσμένα και με λάθος τρόπο να τραβήξεις την προσοχή αυτών που σε αγαπάνε

Θες να τους ανησυχήσεις μόνο και μόνο για να επιβεβαιώσεις την θιγμένο σου εγωισμό

Είσαι παιδί, δεν μπορείς να καταλάβεις πως δεν φταις εσύ για τις φωνές, ούτε για τους τσακωμούς και τους λογαριασμούς που τρέχουν

Οι φωνές μικρό μου παιδί δεν είναι για σένα

¨Ετσι εκφράζουν τον θυμό τους και την απόγνωσή τους οι μεγάλοι

Και βάζεις πάλι τα κλάμματα και φωνάζεις κι εσύ σαν μια τελευταία προσπάθεια να βρεις κι εσύ το δίκιο σου

Δεν θες να φύγει ο μπαμπάς μα δεν θες και να τον ακούς να μαλώνει με την μαμά

Όμως δεν ευθύνεσαι εσύ που τελικά δυο άνθρωποι δεν ταιριάζουν

Εύχεσαι μόνο να μεγαλώσεις και να φύγεις μακριά από ό,τι σε πονά

Μακριά από αυτούς που σε μεγάλωσαν κάνωντας λάθη

Μην ξεχνάς πως είναι άνθρωποι κι όχι θεοί

Όταν μεγαλώσεις κι εσύ θα κάνεις λάθη, όχι απαραίτητα τα ίδια

Κανείς δεν είναι τέλειος

Μην ξεχάσεις ποτέ όμως πως σε αγαπάνε

Δεν το καταλαβαίνεις τις άσχημες στιγμές

Μα δες το στις όμορφες

Και αλλωστε γιατί μαλώνουν;

Γιατί θέλουν το καλύτερο για σένα

Όταν μεγαλώσεις ίσως τους καταλάβεις.

Deppie Politaki

Η φροντίδα για την εκπαίδευση των ατόμων με κινητική αναπηρία στη χώρα μας, όπως και για άλλες μορφές αναπηρίας, ξεκίνησε από την ιδιωτική πρωτοβουλία. Το 1937 ιδρύθηκε στην Αθήνα από ιδιώτες, με τη στήριξη του Ροταριανού Ομίλου Αθηνών και στη συνέχεια του Αμερικανικού Ιδρύματος «Εγγύς Ανατολή», το πρώτο φιλανθρωπικό, μη κερδοσκοπικό σωματείο με την επωνυμία «Ελληνική Εταιρεία Προστασίας και Αποκατάστασης Αναπήρων Παίδων (ΕΛΕΠΑΠ)».

Στόχος του σωματείου ήταν η αντιμετώπιση των προβλημάτων, από τη βρεφική μέχρι και την εφηβική ηλικία, των ατόμων με κινητικές αναπηρίες. Δόθηκε βαρύτητα στη στέγη, στην περίθαλψη και στην αποκατάσταση, με τη λειτουργία κέντρου φυσικοθεραπείας και Ειδικού Σχολείου Αναπήρων Παίδων, στο οποίο, παράλληλα με τη διδασκαλία στοιχειωδών μαθημάτων, εφαρμοζόταν κατάλληλη θεραπευτική αγωγή (Στασινός, 2001). Αυτή τη στιγμή η ΕΛΕΠΑΠ διαθέτει έξι κέντρα (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Χανιά, Ιωάννινα, Βόλο, Αγρίνιο) και παρέχει συστηματική φροντίδα σε επίπεδο πρώιμης παρέμβασης και αποκατάστασης.

Σήμερα πλέον, οι Σ.Μ.Ε.Α.Ε. (Ειδικά Νηπιαγωγεία και Ειδικά Δημοτικά Σχολεία) που λειτουργούν στις εγκαταστάσεις της ΕΛΕΠΑΠ ανήκουν στο Υπουργείο Παιδείας. Η ΕΛΕΠΑΠ λειτουργεί πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης για παιδιά με κινητική αναπηρία, το οποίο αναγνωρίζεται ως φοίτηση σε προσχολική εκπαίδευση, καθώς σύμφωνα με το άρθρο 32 του ν. 3699/2008 «Εκπαίδευση παιδιών με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες» προβλέπεται ότι «Η φοίτηση παιδιών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ηλικίας τεσσάρων (4) έως επτά (7) ετών στο πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης της ΕΛΕΠΑΠ είναι ισότιμη με τη φοίτηση σε οποιαδήποτε μονάδα ειδικής προσχολικής αγωγής».

Το 1972 μία ομάδα είκοσι γονέων ανέλαβε την πρωτοβουλία για την ίδρυση της Εταιρείας Προστασίας Σπαστικών, με σκοπό να συμβάλλει στην πρόνοια, εκπαίδευση και αποκατάσταση για τους ανθρώπους με εγκεφαλική παράλυση.

Στόχος ήταν η ανάπτυξη πολυποίκιλων δραστηριοτήτων για την προαγωγή των συμφερόντων των ανθρώπων με κινητικές αναπηρίες. Στον χώρο της Εταιρείας, σήμερα, λειτουργεί Ειδικό Δημοτικό Σχολείο για παιδιά με εγκεφαλική παράλυση υπό την ευθύνη του Υπουργείου Παιδείας.

Εκτός από τα παραπάνω ειδικά σχολεία, λειτουργούν επίσης Ειδικά Δημοτικά Σχολεία για παιδιά με κινητική αναπηρία στο Αιγάλεω, καθώς και στην Πεντέλη και στη Βούλα στις εγκαταστάσεις του πρώην ΠΙΚΠΑ. Ακόμα λειτουργεί Ειδικό Γυμνάσιο-Λύκειο στην Ηλιούπολη, όπως επίσης Ειδικό Γυμνάσιο-Λύκειο και Ενιαίο Ειδικό Επαγγελματικό Γυμνάσιο-Λύκειο στο Ίλιον, στις εγκαταστάσεις του Εθνικού Κέντρου Αποκατάστασης.

Οι σύγχρονες αρχές της παιδαγωγικής της ένταξης συμβάλλουν στην αλλαγή παραδείγματος και στην εκπαίδευση των παιδιών με κινητική αναπηρία και προωθούν την κατάργηση της διαχωριστικής εκπαίδευσης και τη διασφάλιση του δικαιώματος για εκπαιδευτική και κοινωνική ένταξη.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός & Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Στερεοτυπική συμπεριφορά
Τα περισσότερα άτομα με ΔΑΦ παρουσιάζουν επαναλαμβανόμενες πράξεις, όπως για παράδειγμα σε οπτικά ερεθίσματα, στην οσμή, στην ομιλία, στη γεύση, στην αφή, στην κίνηση, τελετουργίες, όπως να τοποθετούν αντικείμενα σε μια ευθεία γραμμή.

Κοινωνικοσυναισθηματική ανάπτυξη
Η θεωρία της διάκρισης των συναισθημάτων αναφέρει πως υπάρχει μία ομάδα θεμελιωδών συναισθημάτων που αποτελείται από έξι ως δέκα. Τα βασικά συναισθήματα είναι βιολογικά, καθορίζονται από τις συναισθηματικές αντιδράσεις των ατόμων, εκφράζονται και αναγνωρίζονται από όλα τα άτομα ανεξαρτήτως εθνικότητας και είναι ο θυμός, ο φόβος, η χαρά, η λύπη, η αηδία και η έκπληξη.

Συναισθηματική νοηματοδότηση
Για τα παιδιά με ΔΑΦ είναι πολύ δύσκολο να ενσωματώσουν στη γλώσσα το συναισθηματικό περιεχόμενο που κρύβεται μέσα στα νοήματα και να καταλάβουν τον κοινωνικό κόσμο. Δυσκολεύονται να ερμηνεύσουν τις διάφορες πλευρές της επικοινωνίας καθώς και να κατανοήσουν ένα αφηγηματικό κείμενο, διότι θα πρέπει να κατανοήσουν το λεξιλόγιο, το στυλ του γραψίματος, τις αντιδράσεις των ηρώων σε μια ιστορία. Έτσι, δυσκολεύονται να αντιληφθούν το συναισθηματικό κόσμο των ηρώων, να δώσουν σημασία στην ουσία ενός νοήματος, καθώς κολλάνε στις λεπτομέρειες, να κατανοήσουν αφηρημένες έννοιες (σκέψεις και συναισθήματα) και μεταφορές, ειρωνείες, ανέκδοτα, ιδιωματισμούς και σαρκασμούς, καθώς και να αναγνωρίσουν λανθασμένες αντιλήψεις.

 Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός & Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Η έννοια της αποτελεσματικής πειθαρχίας των παιδιών αποτελεί ένα από τα σημαντικά στοιχεία της επιτυχίας του γονικού ρόλου. Με τον όρο πειθαρχία νοείται η διαδικασία που βοηθά τα παιδιά να μάθουν κατάλληλες συμπεριφορές και να τις εφαρμόσουν αντίστοιχα, πραγματοποιώντας σωστές επιλογές.

Ενσυνείδητη ή Εσωτερική πειθαρχία
Ορίζεται η υπακοή σε αρχές και κανόνες με τη θέληση του ατόμου και αποτελεί διαδικασία, που προκύπτει μέσα από τη διαχρονική σχέση με τα παιδιά. Πρόκειται, δηλαδή, για το εργαλείο στα χέρια των γονέων που φέρει διδακτικό χαρακτήρα, διότι μαθαίνει τα παιδιά να σκεφτούν ποιες ήταν οι συνέπειες της ανάρμοστης συμπεριφοράς, πού φέρθηκαν άσχημα, και με ποιο τρόπο μπορούν να τις αλλάξουν.

Φυσικά, τα παιδιά ακολουθούν την ίδια συμπεριφορά κυρίως όταν δεν έχουν κατανοήσει τους λόγους για τους οποίους πρέπει να την αλλάξουν. Με την πειθαρχία ενθαρρύνονται να υιοθετούν ευγενική συμπεριφορά και ωθούνται στην μάθηση του τί περιμένουν οι άλλοι από αυτά επιτρέποντας την αναγνώριση των αναγκών και των συναισθημάτων τους. Η πειθαρχία καλλιεργεί την αυτοπειθαρχία.

Εύλογα αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση για την άσκηση θετικού γονικού ρόλου, που βασίζεται στο συμφέρον του παιδιού. Η άσκηση αυτή θέτει τις ρίζες της στο σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των παιδιών και αποσκοπεί στη δημιουργία ενός μη βίαιου περιβάλλοντος, με την απουσία χρήσης της τιμωρίας. Ακόμη, απαιτεί τη διάθεση χρόνου από πλευράς των γονέων, ιδιαίτερα σημαντικό από τα πρώτα χρόνια ζωής ενός παιδιού έως και την ενηλικίωσή του.

Αικατερίνη Συμφέρη
Θεολόγος-Εκπαιδευτικός-Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Η Τήνος υπήρξε το σημαντικότερο νεοελληνικό κέντρο μαρμαροτεχνίας, το πρώτο του είδους του στην Ελλάδα, το μουσείο Μαρμαροτεχνίας στον Πύργο της Τήνου. Βρίσκεται στο βόρειο τμήμα του νησιού, στην κοινότητα Πανόρμου και είναι το έκτο κατά σειρά μουσείο που εντάχθηκε στο Δίκτυο Θεματικών Τεχνολογικών Μουσείων του Πολιτιστικού Ομίλου Πειραιώς. Την αρχιτεκτονική μελέτη του Μουσείου έχουν εκπονήσει, ο Νίκος Βενιανάκης και ο Ιάσων Καβαλίνης, ενώ τη μουσειολογική έκανε η αρχιτέκτων-μουσειολόγος Ελένη Κατσανίκα-Στεφάνου σε συνεργασία με την Υπηρεσία Μουσείων του Π.Ι.Ο.Π.

Στεγάζεται σε σύγχρονες, εναρμονισμένες εγκαταστάσεις με το χαρακτηριστικό τηνιακό τοπίο. Τα επίσημα εγκαίνια του Μουσείου Μαρμαροτεχνίας Τήνου έγιναν το 2008. Σε αυτό, παρουσιάζεται η τεχνολογία του μαρμάρου -ως πρώτη ύλη- και δίνεται έμφαση στην προβιομηχανική και πρωτοβιομηχανική Τήνο, όπου αναδεικνύεται το κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύχθηκαν τα τοπικά εργαστήρια. Πρόκειται για ένα υλικό που κατέχει ιδιαίτερη θέση αφενός στην τέχνη και αφετέρου στην αρχιτεκτονική της Ελλάδας από την αρχαιότητα έως και σήμερα, ενώ παράλληλα περιγράφεται αναλυτικά οι τεχνικές και ο εργαλειακός εξοπλισμός.

Η μόνιμη έκθεση περιλαμβάνει ποικίλα εκκλησιαστικά, επιτύμβια, κοσμικά και καθημερινής χρήσης πρωτότυπα έργα σε μάρμαρο και σχέδια παλαιών μαρμαρογλυπτών, γύψινα αντίγραφα και πήλινα προπλάσματα, εργαλεία μαρμαροτεχνίας και φυσικά λατόμευσης, μηχανολογικό εξοπλισμό συλλήβδην, καθώς και την πλουσιότερη συλλογή σχεδίων παλαιών μαρμαρογλυπτών. Ακόμη, εμπερικλείει την συμβολή των τηνιακών μαρμαράδων στην οικοδόμηση της κλασικής Αθήνας και άλλων πόλεων κατά τον 19^ο αιώνα και στην διαφορά μεταξύ τόσο εμπορικής, όσο και καλλιτεχνικής γλυπτικής.

Το οπτικοακουστικό υλικό της έκθεσης, που προσφάτως βραβεύθηκε στο Φεστιβάλ Αρχαιολογικής Ταινίας «ΑΓΩΝ», ζωντανεύει με τρόπο άμεσο τις παραδοσιακές μεθόδους εργασίας του λατόμου και του μαρμαροτέχνη, ενώ οι εικόνες του οδοιπορικού καταγράφουν την έντονη παρουσία του μαρμάρου σε ολόκληρο το νησί. Η έκθεση επεκτείνεται, επίσης, και στους υπαίθριους χώρους του Μουσείου. Εκεί, εκτίθενται αυθεντική ανυψωτική μηχανή μαρμάρων (μπίγα), βαγονέτο για την μεταφορά όγκων, μπαζοβαγονέτο (σέσουλα), στροφή και ράγες από λατομεία της Πατέλας μαζί με ολοκληρωμένα και ημικατεργασμένα μαρμάρινα έργα.

Το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας οργανώνει και εκπαιδευτικά προγράμματα με δραστηριότητες και παιχνίδια, για ομαδικές επισκέψεις και σχολεία. Οι νεαροί επισκέπτες, δύνανται να δουν όγκους μαρμάρου στη φυσική τους κατάσταση, να παρατηρήσουν με μεγεθυντικό φακό το χρώμα και τους κρυστάλλους και να ψηλαφίσουν την υφή τους. 

Σήμερα, το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας Τήνου έχει καθιερωθεί ως πόλος έλξης που υπερβαίνει τα γεωγραφικά όρια του νησιού και στηρίζει ενεργά την αειφόρο ανάπτυξη της ευρύτερης περιοχής.

ΩΡΑΡΙΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ
1 Μαρτίου – 15 Οκτωβρίου: Καθημερινά εκτός Τρίτης, 10:00-18:00
16 Οκτωβρίου – 28 Φεβρουαρίου: Καθημερινά εκτός Τρίτης, 10:00 – 17:00

Επιπλέον πληροφορίες
Ιστοσελίδα: www.piop.gr   
Ιστοσελίδα: http://www.wondergreece.gr/v1/el/Perioxes/Tinos/Politismos/Moyseia/13763-Moyseio_Marmarotexnias
Τηλέφωνο επικοινωνίας: 22830 31290.

*Το Μουσείο υλοποιήθηκε στο Πλαίσιο του ΠΕΠ Νοτίου Αιγαίου 2000-2006. Το πρόγραμμα χρηματοδοτήθηκε κατά 85% από την Ευρωπαϊκή Ένωση και κατά 15% από το Ελληνικό Δημόσιο.

Αικατερίνη Συμφέρη
Θεολόγος-Εκπαιδευτικός-Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Πλησιάζουν οι Άγιες μέρες, όπου ο Ιησούς Χριστός έπαθε, σταυρώθηκε και αναστήθηκε για την σωτηρία του ανθρώπινου γένους. Σήμερα, λόγω των χαλεπών καιρών με την ανεξέλικτη κατάσταση του παγκόσμιου ιού, που πλήττει την υφήλιο, και του καταναγκαστικού «εγκλεισμού» των πολιτών στα σπίτια τους, το Cityvibes.gr προτείνει πασχαλινές δραστηριότητες, εφικτά πραγματοποιήσιμες με μετοχή τόσο των παιδιών -ανεξαρτήτου ηλικίας-, όσο και των γονέων.

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ
Πρόκειται για μια αυτοσχέδια ιστορία, με κάποιον κεντρικό ήρωα επιλεγμένο από τα παιδιά με θέμα, φυσικά, το Πάσχα. Εκείνα λένε προτάσεις και έπειτα αναλαμβάνουν να τις απεικονίσουν σε ζωγραφιές. Όταν συγκεντρωθούν όλες αυτές οι εικονογραφήσεις, και το αντίστοιχο κείμενο που τις συνοδεύει, δηλαδή οι προτάσεις των παιδιών που προηγήθηκαν, το βιβλίο του Πάσχα είναι έτοιμο.

ΣΤΟΙΧΙΣΜΕΝΑ ΑΒΓΑ
Μια χειροτεχνία -αυτή τη φορά- αρκετά διασκεδαστική είναι τα «αβγά στην σειρά». Με υλικά χαρτί, ψαλίδι και μολύβι εύκολα δύναται να υλοποιηθεί. Μαζί με τα παιδιά οι γονείς σχηματίζουν και κόβουν κομμάτια χαρτιού σε σχήμα αβγών. Έπειτα, συνοπτικά σε έκαστο «αβγό» αναγράφουν τα γεγονότα που είναι αφιερωμένα για κάθε μια μέρα της Αγίας και Μεγάλης Εβδομάδας -από την Κυριακή των Βαΐων έως το Μεγάλο Σάββατο. Ειδικότερα αυτά είναι, ο Πάγκαλος Ιωσήφ, οι Δέκα Παρθένες, η μετάνοια της αμαρτωλής γυναικός, τα σωτήρια γεγονότα κατά τη διάρκεια του Μυστικού Δείπνου, ο Ιερός Νιπτήρας, η παράδοση της Θείας Ευχαριστίας, η Αρχιερατική Προσευχή του Κυρίου και η Προδοσία του Ιούδα, τα άγια, σωτήρια και φρικτά Πάθη Του, η θεόσωμος Ταφή Του και την εις Άδου Κάθοδόν Του. Στόχος είναι η ορθή στοίχιση των αβγών ανάλογα με την χρονολογική ταξινόμηση των άνωθεν συμβάντων.

Αλφαβητάρι του Πάσχα
Περιλαμβάνει κάρτες αναφοράς, όπου για κάθε γράμμα γονείς και παιδιά βρίσκουν λέξεις σχετιζόμενες με το Πάσχα ενδεικτικά, Α για την Ανάσταση, Β για τα Βάγια, Γ για τον κήπο της Γεσθημανής, Δ για τον Μυστικό Δείπνο, Ε για τον Επιτάφιο, Ζ για την ανάσταση του Λαζάρου, Η για τα Ήθη τα πασχαλινά, Θ για τα Θαύματα του Χριστού, Ι για τον Ιούδα, Κ για το Κόκκινο χρώμα, Λ για τη Λαμπρή, Μ για τους 12 Μαθητές του Χριστού, Ν για τη Νηστεία της Σαρακοστής, Ξ για το τίμιο Ξύλο του σταυρού, Ο για τον οβελία, Π για το Πάσχα, Ρ για τη μαγειρίτσα της Ανάστασης, Σ για τη Σταύρωση, Τ για τα Τσουρέκια, Υ για την «Υπερμάχω», τον Ακάθιστο Ύμνο, Φ για τα Φαναράκια της Λαμπρής, Χ για το «Χριστός Ανέστη», Ψ για τους Ψαλμούς και Ω για το «Ωσαννά».

ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΠΟΙΗΜΑ
Αρχικά, γονείς και παιδιά, συνιστούν μια λίστα με λέξεις σχετικές με το Πάσχα. Στη συνέχεια, επιτυγχάνεται η αναζήτηση ομοιοκατάληκτων λέξεων με αυτές. Μετά την συγκέντρωσή τους τίθεται η αφετηρία για την δημιουργία του ποιήματος, το οποίο, φυσικά, μπορεί ακόμη και να εικονογραφηθεί.

ΟΜΑΔΙΚΗ ΑΦΙΣΑ
Σε ένα μεγάλο χαρτόνι, γονείς και παιδιά συγκεντρώνουν φωτογραφίες, εικόνες και ζωγραφιές με ήθη και έθιμα ή την φύση της εποχής του Πάσχα, είτε είναι αναβρισκόμενες από το διαδίκτυο, είτε από περιοδικά. Κάτω από κάθε εικόνα τα παιδιά γράφουν το όνομα του εθίμου και συμπληρώνουν καινούργια για κάθε φορά που μαθαίνουν κάποιο. Στόχος είναι η δημιουργία μιας αφίσας, που να «διαφημίζει» τα όμορφα αφενός του τόπου, και αφετέρου τις ομορφιές του την περίοδο του Πάσχα. Επίσης, μπορούν να γράφουν μηνύματα, τα οποία προσκαλούν τους ξένους να τον επισκεφτούν.

Αικατερίνη Συμφέρη
Θεολόγος-Εκπαιδευτικός-Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Πόσο εύκολα βγάζουμε συμπεράσματα εμείς οι άνθρωποι. Μας αρέσει να υποβαθμίζουμε τους γύρω, με την κρυφή ελπίδα ότι θα νιώσουμε ανώτεροι. Πόσο γελοία κοινωνία, ευνουχίζουμε ψυχές πριν ακόμα μάθουν να μετράνε, και περιμένουμε εκείνοι οι άνθρωποι να βγουν εγκεφαλικά υγιείς. Ο χρόνος ωρίμανσης της κάθε ψυχής δεν έχει κανέναν συγχρονισμό με το είδος ζωή που εξελίσσεται εδώ και αιώνες πάνω σε αυτόν τον πλανήτη.

Προσπαθούμε να περιορίσουμε την εγκεφαλική δραστηριότητα των ανθρώπων, και όταν έρθει η στιγμή να βγει στην κοινωνία, τον κρίνουμε για τον τρόπο σκέψεις, συμπεριφοράς και οτιδήποτε άλλο. Όλοι μας από την στιγμή που γεννιόμαστε μέχρι την τελευταία μας ανάσα, προσπαθούμε να προσαρμοστούμε στα δεδομένα της κάθε κοινωνίας. Κανείς όμως δεν έχει σκεφτεί, πως ένας ενήλικας έφτασε να είναι όπως είναι. Κανείς δεν ξυπνάει μια μέρα και διαλέγει να γίνει εγκληματίας, κανείς δεν ξυπνάει ένα πρωινό και λέει σήμερα θα γίνω δολοφόνος, κανένας δεν λέει εκεί που τρώει το κολατσιό του, σήμερα θα πηδήξω από μια ταράτσα. Καθώς μεγαλώνουμε ασυνείδητα γεμίζουμε το μέσα μας με καταστάσεις που δεν λύθηκαν στην ώρα τους, και αργότερα ξεχύνονται ύπουλα στο παρών και τα κάνουν όλα άνω κάτω.

Ένα παιδί, που προφανώς και ο ίδιος θεωρεί τον εαυτό του παιδί αφού έτσι τον μάθανε, πέρα από την απόλαυση της ημέρας του, δεν παιδεύει το μυαλό του με άλλο είδος σκέψεων. Κανένα παιδί όταν ζει σε ένα άσχημο οικογενειακό περιβάλλον, δεν φαντάζεται εκείνη την στιγμή, πως μπορεί όλη αυτή η κατάσταση να επηρεάσει την ζωή του αργότερα. Μέχρι την ενηλικίωση του ο άνθρωπος μαζεύει τόσες συμπεριφορές και σκέψεις που θα μπορούσε να γεμίσει μισή βιβλιοθήκη. Όλα εκείνα αφήνουν με τον τρόπο τους ένα σημάδι που αργότερα θα το προβάλει ο εαυτός μας, σε καταστάσεις που δεν θα ξέρουμε ούτε εμείς οι ίδιοι από πού προέκυψαν.

Συναντάμε κατά καιρούς ανθρώπους κρύους και απόμακρους, και γελοιοποιούμε τον τρόπο τους χωρίς να ξέρουμε την αιτία του αποτελέσματος. Τα παιδικά τραύματα είναι εκείνα που εν τέλει μας κάνουν αυτό που είμαστε αργότερα στην ζωή μας, και ας μην το καταλαβαίνουμε. Ότι παίρνει ο καθένας σαν παιδί εκείνο γίνεται στην συνέχεια.

Η ειρωνεία σε αυτό είναι ότι πολλοί άνθρωποι λόγο της δύσκολης παιδικής ηλικίας ορκίζονται ότι σαν ενήλικες δεν θα χειριστούν τα παιδιά τους με τον ίδιο τρόπο και καταλήγουν να κάνουν ακριβώς το ίδιο. Τα παιδιά μαθαίνουν μέσα από την μίμηση, και όχι από τα λόγια. Η κοινωνία όσο και αν φαίνεται ότι αλλάζει, είναι σαν μια παγίδα, φαίνεται διαφορετική, αλλά οι άνθρωποι είναι ίδιοι. Τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει όταν μέσα τους οι άνθρωποι παλεύουν με τους ίδιους δαίμονες αιώνες τώρα, χωρίς καμιά επιτυχία.

Όταν καταστρέφεις μια παιδική ψυχή μην περιμένεις αργότερα να ανοίξουν οι πύλες του παραδείσου, όταν εσύ τον έμαθες πρώτα τι είναι η κόλαση. Το μυαλό του ανθρώπου είναι σαν ένα σφουγγάρι, τα απορροφάει όλα, αλλά χωρίς την σωστή καθοδήγηση, εύκολα μπορεί να χαθεί στην διαδικασία. Λίγοι άνθρωποι μεγαλώνοντας έχουν το κουράγιο να αντιστρέψουν τις πληροφορίες τόσων χρόνων, και ειδικότερα όταν βρίσκονται ένα βήμα πριν το ποτήρι ραγίσει. Λέμε κάλιο αργά παρά ποτέ. Ναι έχει μια ισχύει, αλλά όχι δυνατή εφαρμογή σε όλα και σε όλους τους χρόνους.

Η παιδική ψυχή από μόνη της έχει όλα τα απαραίτητα εφόδια να εξελιχθεί σε ένα πρότυπο προς μίμηση, ώστε εκείνη η ψυχή αργότερα στην ζωή του να είναι περήφανο για τους κόπους τους. Ότι σπέρνουμε, εκείνο θερίζουμε.

Ιωάννα Γκαβριλίου

Το διαζύγιο είναι οριστικό. Συχνό φαινόμενο συνιστά το γεγονός ότι τα παιδιά χωρισμένων γονιών αδημονούν την επανασύνδεση της οικογένειας και είναι φυσικό να επιθυμούν και τους δύο γονείς τους μαζί.

Καταρχάς, όσο πιο ξεκάθαροι, ακριβείς και σαφείς είναι οι γονείς για την οριστικότητα της απόφασής τους, τόσο εκείνα προσαρμόζονται σταδιακά στη νέα κατάσταση, εναλλακτικά τους δημιουργείται σύγχυση.

Επιπρόσθετα, έκαστος γονιός εξηγεί ότι είναι αμετάκλητη η απόφαση και δεν δύναται να ανατραπεί από τα παιδιά, καθώς δεν εξαρτάται και ούτε ανακύπτει από εκείνα. Οι γονείς δεν θα είναι ποτέ ξανά μαζί ως ζευγάρι, μα ατέρμονα τα παιδιά τους θα συναποτελούν το συνδετικό κρίκο.

Προς τούτοις, είναι σημαντικό να προετοιμαστούν κατάλληλα για τις δύσκολες ερωτήσεις και για την διαχείριση των δικών τους συναισθημάτων, προκειμένου να λειτουργήσουν ως αρωγοί στην προσαρμογή των παιδιών τους στην νέα πραγματικότητα.

Τουτέστιν, να επιτραπεί στα παιδιά να αισθανθούν, όπως νιώθουν, παρέχοντας χώρο, και ως εκ τούτου να εκφράσουν συναισθήματα, με τους γονείς να βρίσκονται εκεί για να ακούσουν σκέψεις και τυχόντα παράπονα. Βέβαια, αυτό, μπορεί να υλοποιηθεί και μέσα από μια ζωγραφιά ή ένα βιβλίο.

Ομοίως, είναι καλό να βιώσουν την θλίψη, να πενθήσουν, με το συναίσθημα αυτό να απαρτίζει μια από τις πρώτες αντανακλαστικές συναισθηματικές αντιδράσεις. Είναι, άλλωστε, η μεγαλύτερη απώλεια που έχουν βιώσει.

Επιπροσθέτως, οι ίδιοι οι γονείς οφείλουν να εκφράζουν και να μοιράζονται με τα παιδιά τους το πως νιώθουν, με μεγάλη, όμως, προσοχή και φροντίδα, ώστε να μην τα επιβαρύνουν, κι ούτε εκείνα να αισθάνονται την υποχρέωση να τους παρηγορήσουν.

Κλείνοντας, μια ακόμη τεχνική που συμβάλει στην κατανόηση χωρισμού γονέων είναι η αίσθηση ασφάλειας με χρήση και προγράμματος, όπου τα παιδιά διαθέτουν σταθερή επαφή και με τους δυο γονείς και σταθερή καθημερινότητα με οικεία πρόσωπα και περιβάλλοντα.

Αικατερίνη Συμφέρη
Θεολόγος-Εκπαιδευτικός-Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Στα τυπικά εκπαιδευτικά προγράμματα του δυτικού κόσμου, η αφήγηση προσλαμβάνεται ως μη ισχυρό κειμενικό είδος, ιδανικό για «ατομική λογοτεχνική δημιουργικότητα».

Η προσδοκώμενη εξέλιξη των παιδιών στις εκπαιδευτικές βαθμίδες είναι η μετάβασή τους από τις καθημερινές, υποκειμενικές, αφηγηματικές μορφές λόγου -από τη «παιδική αντίληψη του κόσμου»- στις πιο «αφηρημένες, επιστημονικές μορφές λόγου» -την πιο «ώριμη και ενήλικη κατανόηση του κόσμου», κάτι που οφείλεται στον κυρίαρχο θετικιστικό τρόπο κατανόησης της γνώσης.

Σε Δημοτικό και Γυμνάσιο η θέση της αφήγησης στη γλωσσική εκπαίδευση διαθέτει μια κειμενοκεντρική προσέγγιση της διδασκαλίας. Στο Λύκειο, εξακολουθεί να υφίσταται συσχετισμός με τον ιστοριογραφικό και τον λογοτεχνικά επεξεργασμένο λόγο και το εθνικό, ιδεολογικό πλαίσιο.

Εν ολίγοις, η αφήγηση παρουσιάζεται αποκομμένη από τις καθημερινές ανάγκες και πρακτικές, παραχωρώντας έμφαση στον γραπτό αφηγηματικό λόγο και όχι στην προφορική αφηγηματική επικοινωνία. Φυσικά, επεξεργάζεται αφηγηματικό προεπιλεχθέν υλικό, κατά το οποίο η ανάλυση τόσο των γλωσσικών χαρακτηριστικών, όσο και της δομής στηρίζεται στα μοντέλα λογοτεχνικής θεωρίας και κριτικής.

Ιδιαίτερη αξία για τη μετάδοση της γνώσης στην δυτική εκπαίδευση αποδίδεται «στον εκθετικό, επιστημονικό, κυρίως γραπτό λόγο, σε αντίθεση με τον αφηγηματικό, προφορικό λόγο».

Klapproth, 2004

Αναφορικά τέτοια αφηγηματικά είδη είναι η μονολογική αυτοβιογραφική αφήγηση, η συνομιλιακή αφήγηση παρελθοντικών ή μελλοντικών γεγονότων, το ηλεκτρονικό ειδησεογραφικό δελτίο -που παρέχει δυνατότητες σχολιασμού του- και το έντυπο ειδησεογραφικό άρθρο.

Αικατερίνη Συμφέρη
Θεολόγος-Εκπαιδευτικός-Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ