Η αναβλητικότητα δεν είναι τεμπελιά: Γιατί αναβάλλουμε όσα πραγματικά θέλουμε να κάνουμε;

Υπάρχουν πράγματα που θέλουμε πραγματικά να κάνουμε, αλλά συνεχώς τα αφήνουμε για αργότερα. Ένα τηλεφώνημα που πρέπει να πραγματοποιήσουμε, μια σημαντική επαγγελματική απόφαση, η έναρξη μιας νέας δραστηριότητας, η τακτοποίηση μιας εκκρεμότητας ή ακόμη και ένα προσωπικό σχέδιο που ονειρευόμαστε εδώ και χρόνια. Γνωρίζουμε ότι πρέπει να ξεκινήσουμε, καταλαβαίνουμε ότι η καθυστέρηση δεν μας βοηθά και παρ’ όλα αυτά βρίσκουμε συνεχώς κάτι άλλο να κάνουμε.
Η αναβλητικότητα είναι μια εμπειρία που οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν γνωρίσει. Συχνά, μάλιστα, συνοδεύεται από ενοχές, απογοήτευση και αυστηρή αυτοκριτική. Λέμε στον εαυτό μας ότι είμαστε ανοργάνωτοι, ότι δεν έχουμε πειθαρχία ή ότι απλώς δεν προσπαθούμε αρκετά.
Ωστόσο, η ψυχολογία προσεγγίζει την αναβλητικότητα με πιο σύνθετο τρόπο. Δεν πρόκειται πάντοτε για τεμπελιά ή έλλειψη ενδιαφέροντος. Πολλές φορές αποτελεί έναν μηχανισμό αποφυγής δυσάρεστων συναισθημάτων, όπως το άγχος, ο φόβος της αποτυχίας, η αβεβαιότητα ή η πίεση που αισθανόμαστε μπροστά σε μια απαιτητική υποχρέωση.
Το ενδιαφέρον είναι ότι μπορεί να αναβάλλουμε ακόμη και πράγματα που θα μπορούσαν να βελτιώσουν σημαντικά τη ζωή μας. Γιατί συμβαίνει αυτό και, κυρίως, πώς μπορούμε να σταματήσουμε να βάζουμε συνεχώς τον εαυτό μας σε αναμονή;
Τι πραγματικά είναι η αναβλητικότητα;
Η αναβλητικότητα είναι η συνειδητή ή επαναλαμβανόμενη καθυστέρηση μιας ενέργειας, παρότι γνωρίζουμε ότι αυτή η καθυστέρηση ενδέχεται να έχει αρνητικές συνέπειες.
Δεν σημαίνει ότι κάποιος δεν κάνει τίποτα. Συχνά, οι άνθρωποι που αναβάλλουν είναι ιδιαίτερα απασχολημένοι. Μπορεί να ασχολούνται με δεκάδες μικρότερες εργασίες, να απαντούν σε μηνύματα, να οργανώνουν το γραφείο τους ή να διεκπεραιώνουν άλλες υποχρεώσεις, αποφεύγοντας όμως εκείνη που έχει πραγματικά προτεραιότητα.
Για παράδειγμα, κάποιος που πρέπει να προετοιμάσει μια σημαντική παρουσίαση μπορεί να περάσει ώρες οργανώνοντας τα αρχεία του, καθαρίζοντας το ηλεκτρονικό του ταχυδρομείο ή αναζητώντας καλύτερα εργαλεία εργασίας. Όλα αυτά μπορεί να είναι χρήσιμα, αλλά δεν αντικαθιστούν την πραγματική εργασία που πρέπει να ολοκληρωθεί.
Η αναβλητικότητα διαφέρει από την απλή αναβολή για πρακτικούς λόγους. Δεν είναι πρόβλημα να μεταφέρουμε μια δραστηριότητα επειδή προέκυψε κάτι σημαντικότερο ή επειδή χρειαζόμαστε ξεκούραση. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η καθυστέρηση γίνεται επαναλαμβανόμενο μοτίβο, προκαλεί άγχος και μας απομακρύνει από τους στόχους μας.
Ο φόβος της αποτυχίας: Όταν δεν ξεκινάμε για να μην απογοητευτούμε
Ένας από τους σημαντικότερους λόγους αναβλητικότητας είναι ο φόβος της αποτυχίας.
Όταν μια δραστηριότητα έχει μεγάλη σημασία για εμάς, η πιθανότητα να μην τα καταφέρουμε μπορεί να γίνει ιδιαίτερα πιεστική. Ένας άνθρωπος που θέλει να ξεκινήσει μια επιχείρηση μπορεί να καθυστερεί επειδή φοβάται ότι η προσπάθεια δεν θα πετύχει. Κάποιος που θέλει να αλλάξει επαγγελματική κατεύθυνση μπορεί να αποφεύγει να στείλει το πρώτο βιογραφικό, επειδή φοβάται την απόρριψη.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η αναβολή προσφέρει μια προσωρινή ανακούφιση. Όσο δεν ξεκινάμε, δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε την πιθανότητα αποτυχίας. Διατηρούμε την ιδέα ότι κάποια στιγμή θα κάνουμε κάτι εξαιρετικό, χωρίς να χρειάζεται να δοκιμάσουμε τις πραγματικές μας δυνατότητες.
Το τίμημα, όμως, είναι ότι παραμένουμε στάσιμοι.
Η αντιμετώπιση αυτού του φόβου δεν απαιτεί να αποκτήσουμε απόλυτη αυτοπεποίθηση πριν ξεκινήσουμε. Απαιτεί να αποδεχθούμε ότι η αποτυχία αποτελεί πιθανό μέρος κάθε προσπάθειας και ότι δεν καθορίζει συνολικά την αξία ή τις ικανότητές μας.
Μια αποτυχημένη προσπάθεια μπορεί να προσφέρει πληροφορίες, εμπειρία και κατεύθυνση για την επόμενη. Αντίθετα, η συνεχής αποφυγή δεν μας επιτρέπει καν να μάθουμε τι θα μπορούσαμε να καταφέρουμε.
Η παγίδα της τελειομανίας
Η τελειομανία συνδέεται συχνά με την αναβλητικότητα με έναν τρόπο που δεν είναι πάντα προφανής.
Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει υψηλές απαιτήσεις από τον εαυτό του και να θέλει κάθε αποτέλεσμα να είναι εξαιρετικό. Αυτό ακούγεται θετικό, όμως όταν η ανάγκη για τελειότητα γίνεται υπερβολική, μπορεί να εμποδίσει ακόμη και την πρώτη προσπάθεια.
Η σκέψη «πρέπει να είμαι απόλυτα προετοιμασμένος» ή «πρέπει να βρω τον καλύτερο τρόπο πριν ξεκινήσω» δημιουργεί μια διαρκή αναμονή. Πάντα υπάρχει κάτι ακόμη που πρέπει να μάθουμε, να οργανώσουμε ή να βελτιώσουμε.
Έτσι, η προετοιμασία μετατρέπεται σε υποκατάστατο της δράσης.
Η πραγματικότητα είναι ότι οι περισσότερες δεξιότητες αναπτύσσονται μέσα από την πράξη. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν μια ιδέα θα λειτουργήσει πριν τη δοκιμάσουμε, ούτε να περιμένουμε ότι η πρώτη προσπάθεια θα είναι άψογη.
Μερικές φορές, το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ξεκινήσουμε με μια μέτρια πρώτη εκδοχή και να τη βελτιώσουμε στην πορεία.
Το «αρκετά καλό» είναι συχνά πολύ πιο χρήσιμο από το «τέλειο» που δεν ολοκληρώνεται ποτέ.
Γιατί επιλέγουμε την άμεση ευχαρίστηση αντί για το μελλοντικό όφελος;
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος συχνά προτιμά μια μικρή και άμεση ανταμοιβή από ένα μεγαλύτερο όφελος που θα έρθει στο μέλλον.
Αυτό εξηγεί γιατί μπορεί να επιλέγουμε να παρακολουθήσουμε βίντεο στο κινητό αντί να ξεκινήσουμε μια δύσκολη εργασία. Το βίντεο προσφέρει άμεση ευχαρίστηση, ενώ η εργασία απαιτεί προσπάθεια και το αποτέλεσμα ενδέχεται να αργήσει να φανεί.
Η διαφορά γίνεται ακόμη πιο έντονη στον σύγχρονο ψηφιακό κόσμο. Οι εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης, τα παιχνίδια και οι πλατφόρμες ψυχαγωγίας προσφέρουν συνεχείς μικρές ανταμοιβές. Ένα μήνυμα, μια ειδοποίηση ή ένα ενδιαφέρον βίντεο μπορεί να μας αποσπάσει από κάτι που απαιτεί συγκέντρωση.
Δεν σημαίνει ότι η τεχνολογία είναι από μόνη της υπεύθυνη για την αναβλητικότητα. Ωστόσο, το περιβάλλον των συνεχών περισπασμών κάνει δυσκολότερη τη διατήρηση της προσοχής, ιδιαίτερα όταν έχουμε ήδη την τάση να αποφεύγουμε απαιτητικές δραστηριότητες.
Η λύση δεν είναι απαραίτητα να εγκαταλείψουμε τις ψηφιακές πλατφόρμες. Είναι να δημιουργήσουμε συνθήκες στις οποίες η σημαντική εργασία θα έχει λιγότερα εμπόδια και οι περισπασμοί θα περιορίζονται.
Η αναβλητικότητα και το άγχος δημιουργούν έναν φαύλο κύκλο
Ένα από τα πιο δύσκολα χαρακτηριστικά της αναβλητικότητας είναι ότι συχνά ενισχύει ακριβώς το συναίσθημα που προσπαθούμε να αποφύγουμε.
Αρχικά, μια υποχρέωση μάς προκαλεί άγχος. Αποφασίζουμε να την αφήσουμε για αργότερα, νιώθοντας προσωρινή ανακούφιση. Όσο όμως περνά ο χρόνος, η προθεσμία πλησιάζει και η υποχρέωση γίνεται ακόμη πιο πιεστική.
Τότε εμφανίζονται οι ενοχές, η ανησυχία και η σκέψη ότι δεν θα προλάβουμε να ολοκληρώσουμε αυτό που πρέπει. Το αυξημένο άγχος κάνει την εργασία να φαίνεται ακόμη δυσκολότερη, με αποτέλεσμα να αναζητούμε ξανά τρόπους αποφυγής.
Ο κύκλος επαναλαμβάνεται.
Για να διακοπεί, χρειάζεται να καταλάβουμε ότι η ανακούφιση που προσφέρει η αναβολή είναι προσωρινή. Η πραγματική ανακούφιση συνήθως έρχεται όταν αρχίζουμε να αντιμετωπίζουμε την εκκρεμότητα, ακόμη κι αν η διαδικασία δεν είναι ευχάριστη.
Πώς μπορούμε να ξεπεράσουμε την αναβλητικότητα;
Δεν υπάρχει μία μέθοδος που λειτουργεί για όλους. Υπάρχουν, όμως, πρακτικές στρατηγικές που μπορούν να μας βοηθήσουν να περάσουμε από την πρόθεση στη δράση.
1. Ξεκινάμε με το μικρότερο δυνατό βήμα
Μια μεγάλη υποχρέωση μπορεί να φαίνεται τόσο απαιτητική ώστε να μην ξέρουμε από πού να ξεκινήσουμε.
Αντί να σκεφτόμαστε «πρέπει να ολοκληρώσω ολόκληρο το project», μπορούμε να θέσουμε έναν πολύ μικρότερο στόχο: να ανοίξουμε το αρχείο, να γράψουμε τις πρώτες πέντε γραμμές ή να οργανώσουμε τα βασικά στοιχεία.
Η αρχή είναι συχνά το δυσκολότερο σημείο. Όταν ξεκινήσουμε, η συνέχεια μπορεί να γίνει ευκολότερη.
2. Χρησιμοποιούμε τον κανόνα των πέντε λεπτών
Μπορούμε να συμφωνήσουμε με τον εαυτό μας ότι θα ασχοληθούμε με μια εργασία μόνο για πέντε λεπτά.
Δεν χρειάζεται να δεσμευτούμε ότι θα την ολοκληρώσουμε. Αρκεί να ξεκινήσουμε.
Πολλές φορές, μόλις ξεπεράσουμε την αρχική αντίσταση, διαπιστώνουμε ότι μπορούμε να συνεχίσουμε περισσότερο. Αν όμως σταματήσουμε μετά τα πέντε λεπτά, έχουμε και πάλι πετύχει κάτι σημαντικό: έχουμε σπάσει την αδράνεια.
3. Μετατρέπουμε τις γενικές επιθυμίες σε συγκεκριμένες ενέργειες
Το «θέλω να γυμναστώ περισσότερο» είναι μια γενική πρόθεση. Το «θα περπατήσω για είκοσι λεπτά την Τρίτη στις έξι το απόγευμα» είναι μια συγκεκριμένη ενέργεια.
Όσο πιο ξεκάθαρο είναι το επόμενο βήμα, τόσο λιγότερο χώρο αφήνουμε στην αβεβαιότητα.
Αντίστοιχα, αντί να λέμε «πρέπει να οργανώσω τα οικονομικά μου», μπορούμε να ξεκινήσουμε καταγράφοντας τα έξοδα του τελευταίου μήνα.
4. Περιορίζουμε τους περισπασμούς
Αν γνωρίζουμε ότι το κινητό μάς αποσπά, μπορούμε να το αφήσουμε σε διαφορετικό δωμάτιο για όσο εργαζόμαστε. Αν δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε στο σπίτι, μπορούμε να αναζητήσουμε έναν πιο ήσυχο χώρο.
Δεν χρειάζεται να βασιζόμαστε αποκλειστικά στη θέλησή μας. Είναι συχνά αποτελεσματικότερο να οργανώνουμε το περιβάλλον μας έτσι ώστε η επιθυμητή συμπεριφορά να γίνεται ευκολότερη.
5. Σταματάμε να περιμένουμε την ιδανική στιγμή
Η ιδανική στιγμή σπάνια εμφανίζεται. Πάντα θα υπάρχει κάποια άλλη υποχρέωση, μια δυσκολία ή κάτι που θα μπορούσε να γίνει πρώτα.
Αν περιμένουμε να αισθανθούμε απόλυτα έτοιμοι, είναι πιθανό να καθυστερήσουμε για πολύ καιρό.
Η συνέπεια δεν σημαίνει ότι έχουμε πάντα διάθεση. Σημαίνει ότι μπορούμε να κάνουμε ένα μικρό βήμα ακόμη και όταν δεν αισθανόμαστε ιδιαίτερα παρακινημένοι.
6. Αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας με περισσότερη κατανόηση
Η αυστηρή αυτοκριτική δεν είναι πάντα αποτελεσματικό κίνητρο. Όταν κατηγορούμε διαρκώς τον εαυτό μας επειδή καθυστερούμε, μπορεί να ενισχύουμε τα αρνητικά συναισθήματα που μας οδηγούν στην αναβολή.
Αντί να λέμε «είμαι τεμπέλης και δεν μπορώ να κάνω τίποτα σωστά», μπορούμε να αναρωτηθούμε: «Τι ακριβώς με δυσκολεύει σε αυτή την εργασία;».
Ίσως είναι υπερβολικά μεγάλη, ίσως δεν γνωρίζουμε πώς να την ξεκινήσουμε ή ίσως φοβόμαστε το αποτέλεσμα.
Η κατανόηση της αιτίας είναι πιο χρήσιμη από την επανάληψη της κατηγορίας.
Πότε η αναβλητικότητα χρειάζεται περισσότερη προσοχή;
Η περιστασιακή αναβλητικότητα είναι συνηθισμένη και δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ψυχολογικής διαταραχής.
Ωστόσο, όταν γίνεται έντονη και επηρεάζει συστηματικά την εργασία, τις σπουδές, τις προσωπικές σχέσεις ή τη φροντίδα του εαυτού μας, αξίζει να εξετάσουμε βαθύτερα τι συμβαίνει.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, η δυσκολία οργάνωσης και ολοκλήρωσης εργασιών μπορεί να σχετίζεται με έντονο άγχος, καταθλιπτικά συμπτώματα, δυσκολίες εκτελεστικών λειτουργιών ή ΔΕΠΥ. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που αναβάλλει έχει κάποια από αυτές τις δυσκολίες. Σημαίνει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε όλες τις περιπτώσεις ως απλή έλλειψη πειθαρχίας.
Ένας ειδικός ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση των αιτιών και στην επιλογή κατάλληλων στρατηγικών αντιμετώπισης, ιδιαίτερα όταν το μοτίβο προκαλεί σημαντική δυσφορία.
Η ζωή δεν χρειάζεται να περιμένει την κατάλληλη στιγμή
Η αναβλητικότητα δεν αφορά μόνο τις μεγάλες επαγγελματικές υποχρεώσεις. Μπορεί να επηρεάσει τα όνειρα, τις σχέσεις, την προσωπική ανάπτυξη και τις εμπειρίες που θέλουμε να ζήσουμε.
Αναβάλλουμε ένα ταξίδι, μια συζήτηση που πρέπει να κάνουμε, την εκμάθηση μιας νέας δεξιότητας ή μια αλλαγή που γνωρίζουμε ότι έχουμε ανάγκη. Και πολλές φορές περνούν μήνες ή χρόνια χωρίς να αντιλαμβανόμαστε πόσο χρόνο έχουμε αφήσει να χαθεί.
Δεν χρειάζεται να αλλάξουμε τα πάντα από τη μία ημέρα στην άλλη. Ούτε να γίνουμε άνθρωποι που λειτουργούν με απόλυτη πειθαρχία και αυστηρό πρόγραμμα.
Χρειάζεται, όμως, να αναγνωρίσουμε πότε η αναβολή μάς προστατεύει προσωρινά από μια δυσάρεστη σκέψη, αλλά ταυτόχρονα μας κρατά μακριά από κάτι που πραγματικά θέλουμε.
Ίσως η καλύτερη αρχή να είναι μια απλή απόφαση: να σταματήσουμε να περιμένουμε να έχουμε την τέλεια διάθεση, τον άπλετο χρόνο ή την απόλυτη βεβαιότητα.
Γιατί πολλές φορές η αυτοπεποίθηση δεν προηγείται της δράσης. Δημιουργείται μέσα από αυτήν.
Και το πρώτο βήμα, όσο μικρό κι αν φαίνεται, μπορεί να είναι αυτό που θα μας βγάλει από την αναμονή και θα μας φέρει πιο κοντά στη ζωή που θέλουμε να δημιουργήσουμε.