Η αξία της αφήγησης ως εργαλείο προσωπικής ανάπτυξης
Η αφήγηση αποτελεί ένα από τα παλαιότερα και πιο καθολικά μέσα έκφρασης και επικοινωνίας των ανθρώπων. Πέρα από τη λειτουργία της ως μέσο μετάδοσης πληροφοριών και ιστοριών, η αφήγηση έχει αναδειχθεί σε σημαντικό εργαλείο προσωπικής ανάπτυξης, καθώς επιτρέπει την αναστοχαστική επεξεργασία εμπειριών, την οργάνωση του νοήματος της ζωής και την ενίσχυση της αυτογνωσίας.
Στην ψυχολογία και τη συμβουλευτική, η αφήγηση χρησιμοποιείται ως μέθοδος θεραπείας και αυτογνωσίας, όπου το άτομο μέσα από την αφήγηση της προσωπικής του ιστορίας ανακατασκευάζει και επαναπροσδιορίζει τα βιώματά του (McAdams, 2001). Αυτή η διαδικασία βοηθά στην ενοποίηση των διαφόρων πτυχών της ταυτότητας και στην ανάπτυξη μιας συνεκτικής και θετικής αυτοεικόνας. Η αφήγηση λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ του παρελθόντος και του παρόντος, προσφέροντας την ευκαιρία για κατανόηση και αλλαγή.
Επιπλέον, η δημιουργική αφήγηση μέσα από λογοτεχνία, θεατρικό παιχνίδι ή ημερολόγια ενισχύει την έκφραση συναισθημάτων και την ανάπτυξη της φαντασίας, ενώ παράλληλα καλλιεργεί δεξιότητες επικοινωνίας και κριτικής σκέψης (Bruner, 1991). Η συμμετοχή σε αφηγηματικές διαδικασίες σε ομαδικά πλαίσια προσφέρει επίσης την ευκαιρία για κοινωνική ενδυνάμωση και αλληλεπίδραση.
Στη σύγχρονη εποχή, όπου η ατομική ταυτότητα και η ψυχική υγεία αποτελούν κρίσιμα ζητήματα, η αφήγηση αναδεικνύεται ως μέσο ενδυνάμωσης και αυτοθεραπείας. Επιπρόσθετα, μέσα από την ανταλλαγή προσωπικών ιστοριών σε διαδικτυακές κοινότητες ή θεραπευτικές ομάδες, δημιουργούνται δίκτυα υποστήριξης και αλληλοκατανόησης, συμβάλλοντας στην κοινωνική συνοχή (Chase, 2011).
Η αφήγηση δεν αποτελεί μόνο μέσο επικοινωνίας, αλλά μια πολύτιμη διαδικασία προσωπικής ανάπτυξης που βοηθά το άτομο να κατανοήσει, να αποδεχθεί και να διαμορφώσει τη ζωή του με νόημα και δημιουργικότητα.
Chase, S. E. (2011). Narrative inquiry: Still a field in the making. In N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Eds.), The SAGE handbook of qualitative research (4th ed., pp. 421-434). SAGE Publications.
Ευ ζην στην πράξη: Πώς να βελτιώσεις την ποιότητα ζωής σου χωρίς να αλλάξεις τα πάντα
Ο όρος «ευ ζην» ακούγεται όλο και πιο συχνά τα τελευταία χρόνια. Συχνά, όμως, παρερμηνεύεται ως ένας τρόπος ζωής που απαιτεί χρόνο, χρήματα και ριζικές αλλαγές. Στην πραγματικότητα, το ευ ζην δεν έχει να κάνει με την τελειότητα ούτε με ακραίες επιλογές. Έχει να κάνει με μικρές, συνειδητές αποφάσεις που βελτιώνουν την καθημερινότητά μας, σωματικά και ψυχικά.
Σε έναν κόσμο που κινείται γρήγορα και απαιτεί συνεχώς περισσότερα, το ευ ζην λειτουργεί ως αντίβαρο. Μας καλεί να ζήσουμε καλύτερα, όχι απαραίτητα περισσότερο.
Τι σημαίνει πραγματικά ευ ζην
Το ευ ζην δεν περιορίζεται στη σωματική υγεία. Είναι μια ολιστική προσέγγιση ζωής που περιλαμβάνει:
ψυχική ισορροπία
σωματική ευεξία
ποιοτικές σχέσεις
αίσθηση νοήματος
καθημερινή ικανοποίηση
Δεν αφορά μόνο το πώς τρώμε ή αν γυμναζόμαστε, αλλά το πώς σκεφτόμαστε, πώς ξεκουραζόμαστε και πώς σχετιζόμαστε με τους άλλους και τον εαυτό μας.
Η παγίδα της συνεχούς πίεσης
Πολλοί άνθρωποι ζουν σε μια μόνιμη κατάσταση βιασύνης. Η μέρα γεμίζει υποχρεώσεις, ειδοποιήσεις, deadlines και προσδοκίες. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ξεκούραση συχνά θεωρείται πολυτέλεια ή ένδειξη τεμπελιάς.
Όμως, η χρόνια κόπωση δεν είναι φυσιολογική κατάσταση. Είναι ένδειξη ότι το σώμα και το μυαλό χρειάζονται επαναφορά. Το ευ ζην ξεκινά από την αναγνώριση των ορίων μας.
Η σημασία της ξεκούρασης και του ύπνου
Ο ύπνος είναι θεμέλιο της ευεξίας. Παρ’ όλα αυτά, είναι από τα πρώτα πράγματα που θυσιάζουμε. Η έλλειψη ποιοτικού ύπνου επηρεάζει τη διάθεση, τη συγκέντρωση, το ανοσοποιητικό και τη συναισθηματική σταθερότητα.
Το ευ ζην δεν απαιτεί ριζικές αλλαγές στο πρόγραμμα, αλλά σταθερότητα: σταθερή ώρα ύπνου, απομάκρυνση από οθόνες πριν τον ύπνο και σεβασμό στην ανάγκη του σώματος για ξεκούραση.
Διατροφή χωρίς ενοχές
Η σωστή διατροφή αποτελεί σημαντικό κομμάτι του ευ ζην, όχι όμως με τη μορφή αυστηρών κανόνων και ενοχών. Το να τρώμε ισορροπημένα δεν σημαίνει να στερούμαστε την απόλαυση.
Η συνειδητή διατροφή — το να ακούμε το σώμα μας, να αναγνωρίζουμε την πείνα και τον κορεσμό — βοηθά στη δημιουργία υγιούς σχέσης με το φαγητό. Το ευ ζην δεν τιμωρεί, αλλά φροντίζει.
Κίνηση ως φροντίδα, όχι υποχρέωση
Η άσκηση συχνά αντιμετωπίζεται ως αγγαρεία. Στο πλαίσιο του ευ ζην, όμως, η κίνηση δεν είναι τιμωρία για το σώμα, αλλά τρόπος σύνδεσης μαζί του.
Ένας περίπατος, λίγες διατάσεις, χορός στο σπίτι ή ήπια άσκηση μπορούν να έχουν τεράστια οφέλη για την ψυχική διάθεση. Δεν χρειάζεται ένταση ή διάρκεια — χρειάζεται συνέπεια.
Ψυχική υγεία και καθημερινότητα
Το ευ ζην δεν αγνοεί τα δύσκολα συναισθήματα. Αντίθετα, τα αναγνωρίζει. Άγχος, θλίψη, θυμός και απογοήτευση είναι μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
Η ψυχική φροντίδα περιλαμβάνει:
χρόνο για τον εαυτό μας
όρια στις απαιτήσεις των άλλων
ειλικρίνεια με τα συναισθήματά μας
αναζήτηση βοήθειας όταν χρειάζεται
Το να ζητάμε στήριξη δεν είναι αδυναμία, αλλά πράξη αυτοσεβασμού.
Οι σχέσεις ως καθρέφτης ευ ζην
Οι ανθρώπινες σχέσεις επηρεάζουν βαθιά την ποιότητα ζωής. Σχέσεις που βασίζονται στην επικοινωνία, τον σεβασμό και την αποδοχή ενισχύουν την ψυχική ανθεκτικότητα.
Αντίθετα, τοξικές σχέσεις εξαντλούν συναισθηματικά. Το ευ ζην περιλαμβάνει τη συνειδητή επιλογή ανθρώπων που μας κάνουν να νιώθουμε ασφάλεια και όχι διαρκή ένταση.
Μικρές καθημερινές συνήθειες με μεγάλο αποτέλεσμα
Το ευ ζην δεν απαιτεί αλλαγή ζωής από τη μια μέρα στην άλλη. Μικρές συνήθειες μπορούν να φέρουν μεγάλη διαφορά:
λίγα λεπτά σιωπής κάθε μέρα
επαφή με τη φύση
περιορισμός της υπερβολικής χρήσης social media
ένα απλό «όχι» όταν κάτι μας πιέζει
Η ποιότητα ζωής χτίζεται στα μικρά.
Ευ ζην και σύγχρονη κοινωνία
Σε μια κοινωνία που προβάλλει συνεχώς την επιτυχία, την παραγωγικότητα και τη σύγκριση, το ευ ζην είναι πράξη αντίστασης. Είναι η επιλογή να ζούμε με βάση τις ανάγκες μας και όχι τις προσδοκίες των άλλων.
Δεν υπάρχει ένας σωστός τρόπος να ζεις καλά. Υπάρχει μόνο ο τρόπος που σε κάνει να νιώθεις πιο ήρεμος, πιο παρών και πιο αληθινός.
Συμπέρασμα
Το ευ ζην δεν είναι προορισμός, αλλά διαδικασία. Δεν απαιτεί τελειότητα, αλλά επίγνωση. Όταν αρχίζουμε να ακούμε τον εαυτό μας και να τον φροντίζουμε με συνέπεια, η ζωή δεν γίνεται απαραίτητα πιο εύκολη — γίνεται όμως πιο ουσιαστική.
Και αυτό, τελικά, είναι το μεγαλύτερο κέρδος.
Κοινά Λάθη στην Εκπαίδευση Σκύλων και Πώς να τα Αποφύγεις
Η εκπαίδευση ενός σκύλου είναι μια διαδικασία που απαιτεί συνέπεια, υπομονή και κατανόηση. Παρόλο που πολλοί κηδεμόνες ξεκινούν με καλές προθέσεις, συχνά πέφτουν σε παγίδες που δυσκολεύουν την πρόοδο και επηρεάζουν τη σχέση με το κατοικίδιο. Ένα από τα πιο συνηθισμένα λάθη είναι η ασυνέπεια στις εντολές και τους κανόνες. Όταν διαφορετικά μέλη της οικογένειας χρησιμοποιούν διαφορετικές εντολές ή όταν μια συμπεριφορά επιτρέπεται κάποιες φορές και απαγορεύεται άλλες, ο σκύλος μπερδεύεται και δεν μπορεί να καταλάβει τι πραγματικά περιμένουμε από αυτόν.
Ένα άλλο συχνό λάθος είναι η τιμωρία σε λάθος στιγμή. Η καθυστερημένη ή έντονη τιμωρία δεν βοηθά τον σκύλο να συνδέσει τη συμπεριφορά του με την αντίδραση του κηδεμόνα. Αντίθετα, μπορεί να του προκαλέσει φόβο ή άγχος, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται να μάθει. Όταν επιβραβεύουμε την επιθυμητή συμπεριφορά τη στιγμή που συμβαίνει, ο σκύλος καταλαβαίνει τι έκανε σωστά και επιδιώκει να το επαναλάβει.
Πολλοί κηδεμόνες περιμένουν επίσης γρήγορα αποτελέσματα, κάτι που οδηγεί σε απογοήτευση και πίεση. Η εκπαίδευση απαιτεί χρόνο, ιδιαίτερα σε κουτάβια που μαθαίνουν σταδιακά πώς να διαχειρίζονται την ενέργειά τους και να επικεντρώνονται σε αυτό που τους ζητείται. Η έλλειψη υπομονής συχνά έχει ως αποτέλεσμα ο ιδιοκτήτης να σταματά την εκπαίδευση τη στιγμή που ο σκύλος αρχίζει πραγματικά να μαθαίνει. Η επιμονή σε μικρές, συχνές συνεδρίες είναι πολύ πιο χρήσιμη από τις μεγάλες και κουραστικές.
Ένα ακόμη λάθος είναι η έλλειψη κοινωνικοποίησης. Ένας σκύλος που δεν έχει εκτεθεί σε ανθρώπους, ζώα, ήχους και διαφορετικά περιβάλλοντα από μικρή ηλικία μπορεί να αναπτύξει φοβίες ή επιθετικές αντιδράσεις. Η κοινωνικοποίηση δεν αφορά μόνο την επαφή με άλλα σκυλιά αλλά και την άνεση με την καθημερινότητα: επισκέψεις σε κτηνίατρο, περίπατοι σε πολυσύχναστους δρόμους, νέες μυρωδιές και εμπειρίες.
Τέλος, πολλοί κηδεμόνες δεν λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες της φυλής και της προσωπικότητας του κάθε σκύλου. Κάθε ζώο έχει διαφορετικά επίπεδα ενέργειας, ευφυΐας και κινήτρων. Αυτό που δουλεύει για έναν σκύλο μπορεί να μην είναι αποτελεσματικό για έναν άλλο. Παρατηρώντας τον χαρακτήρα του και αναγνωρίζοντας τι τον παρακινεί – είτε αυτό είναι λιχουδιές, παιχνίδι ή προσοχή – μπορούμε να προσαρμόσουμε την εκπαίδευση ώστε να είναι πιο ευχάριστη και παραγωγική.
Αποφεύγοντας αυτά τα κοινά λάθη και επενδύοντας χρόνο και συνέπεια, μπορούμε να δημιουργήσουμε μια ισχυρή, υγιή σχέση με τον σκύλο μας, βασισμένη στην εμπιστοσύνη και την κατανόηση. Με τη σωστή προσέγγιση, η εκπαίδευση γίνεται μια απολαυστική διαδικασία και για τον κηδεμόνα και για το κατοικίδιο.
Η Αυτοπεποίθηση ως Εργαλείο Επιβίωσης: Η Δύναμη της Σύγχρονης Γυναίκας
Η αυτοπεποίθηση δεν είναι μια αυτονόητη κατάσταση – είναι μια εσωτερική δύναμη που χτίζεται μέρα με τη μέρα, μάχη με τη μάχη. Για τη σύγχρονη γυναίκα, η αυτοπεποίθηση δεν είναι απλώς μια ψυχολογική κατάσταση, αλλά εργαλείο επιβίωσης και επιτυχίας.
Η καταπίεση του παρελθόντος
Για αιώνες, η γυναικεία αυτοπεποίθηση περιοριζόταν σε ρόλους “αποδεκτούς” από την κοινωνία: μητέρα, σύζυγος, νοικοκυρά. Κάθε απόκλιση από αυτά τα πρότυπα θεωρούνταν απειλή. Οι γυναίκες που τολμούσαν να ορθώσουν φωνή αντιμετωπίζονταν με καχυποψία ή ακόμα και κοινωνική απόρριψη.
Η σύγχρονη πρόκληση
Σήμερα, οι γυναίκες καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα σε καριέρα, οικογένεια, κοινωνικές προσδοκίες και προσωπική εξέλιξη. Αυτή η πολυπλοκότητα δημιουργεί πίεση, αλλά και ευκαιρίες. Η αυτοπεποίθηση γίνεται ο πυλώνας για να αντιμετωπιστούν οι προκαταλήψεις, οι ανισότητες και οι εσωτερικές αμφιβολίες.
Πώς καλλιεργείται η αυτοπεποίθηση
Αυτογνωσία: Γνώρισε τον εαυτό σου – τις δυνάμεις και τις αδυναμίες σου.
Στήριξη: Δημιούργησε ένα δίκτυο ανθρώπων που σε ενθαρρύνουν.
Ανθεκτικότητα: Κάθε αποτυχία είναι ένα βήμα προς την πρόοδο.
Αυτοεκτίμηση: Μην υποτιμάς τα επιτεύγματά σου – γιόρτασέ τα!
Από την ανασφάλεια στη δύναμη
Η αυτοπεποίθηση είναι επιλογή. Δεν σημαίνει αλαζονεία, αλλά βαθιά κατανόηση του ποια είσαι και τι αξίζεις. Μια γυναίκα με αυτοπεποίθηση δεν περιμένει την έγκριση των άλλων – την έχει δώσει ήδη η ίδια στον εαυτό της.
Από την επικοινωνία στην εξάρτηση: Πώς τα Social Media επηρεάζουν το μυαλό μας
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν αναδειχθεί ως αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας, επηρεάζοντας βαθιά την ψυχολογία και τη συναισθηματική μας κατάσταση. Από τη μία πλευρά, προσφέρουν δυνατότητες επικοινωνίας, ενημέρωσης και αυτοέκφρασης, ενώ από την άλλη, η υπερβολική χρήση τους μπορεί να συνδεθεί με αυξημένο άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση και φαινόμενα όπως η κοινωνική σύγκριση και η εξάρτηση. Η κατανόηση της επίδρασής τους είναι ουσιαστική για την υιοθέτηση μιας πιο υγιούς και ισορροπημένης σχέσης με τον ψηφιακό κόσμο.
Στο Cityvibes.gr μίλησε για το εν λόγω θέμα ο Μιχάλης Κότικας, πιστοποιημένος Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπευτής και εκπαιδευμένος Υπνοθεραπευτής.
Ποιο ρόλο παίζουν τα κοινωνικά μέσα στη διαμόρφωση της αντίληψης των ανθρώπων για την κοινωνία και την πολιτική;
«Τα κοινωνικά μέσα διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της αντίληψης των ανθρώπων για την κοινωνία και την πολιτική, επηρεάζοντας τη σκέψη, τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους μέσα από διάφορους ψυχολογικούς μηχανισμούς. Ο τρόπος με τον οποίο φιλτράρεται η πληροφορία μέσω των αλγορίθμων οδηγεί συχνά στο φαινόμενο της ηχούς (echo chamber), όπου οι χρήστες εκτίθενται κυρίως σε απόψεις που συμφωνούν με τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις τους. Αυτό περιορίζει την κριτική σκέψη και ενισχύει τις απόψεις τους, μειώνοντας την ικανότητά τους να δουν εναλλακτικές προοπτικές. Παράλληλα, τα κοινωνικά μέσα τείνουν να ενισχύουν τα συναισθήματα, ιδιαίτερα τον θυμό και τον φόβο, μέσα από δραματοποιημένες ειδήσεις και προκλητικές αναρτήσεις. Αυτή η συναισθηματική εμπλοκή συχνά συμβάλλει στην κοινωνική πόλωση, οδηγώντας σε διαχωρισμούς μεταξύ διαφορετικών πολιτικών ή κοινωνικών ομάδων. Επιπλέον, επηρεάζουν την αυτοεικόνα και την ταυτότητα των χρηστών, καθώς πολλοί διαμορφώνουν και προβάλλουν μια εξιδανικευμένη εικόνα του εαυτού τους. Αυτή η διαδικασία μπορεί να ενισχύσει τη συμμόρφωση με συγκεκριμένες κοινωνικές νόρμες ή την αποφυγή απόψεων που αποκλίνουν από την κυρίαρχη αντίληψη της ομάδας στην οποία ανήκουν. Ένα άλλο κρίσιμο στοιχείο είναι η εξάπλωση της παραπληροφόρησης, η οποία διευκολύνεται από την ταχύτητα διάδοσης των ειδήσεων. Οι ψευδείς πληροφορίες συχνά ενισχύουν προϋπάρχουσες προκαταλήψεις αντί να προάγουν την αντικειμενική σκέψη, επηρεάζοντας την αντίληψη των ανθρώπων για την πραγματικότητα. Παρόλα αυτά, τα κοινωνικά μέσα δεν έχουν μόνο αρνητική επίδραση. Μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλεία κοινωνικής ενδυνάμωσης, επιτρέποντας σε ομάδες και άτομα να εκφραστούν, να οργανωθούν και να προωθήσουν κοινωνικές αλλαγές που διαφορετικά θα ήταν δύσκολο να επιτευχθούν. Επομένως, η ψυχολογική επίδραση των κοινωνικών μέσων είναι πολύπλοκη και αμφίδρομη. Από τη μία πλευρά, ενισχύουν τις γνωστικές προκαταλήψεις και τη συναισθηματική φόρτιση, ενώ από την άλλη, παρέχουν τη δυνατότητα για ενημέρωση, κοινωνική δικτύωση και κινητοποίηση. Η κριτική σκέψη, η συναισθηματική αυτορρύθμιση και η συνειδητή κατανάλωση πληροφοριών είναι κρίσιμες δεξιότητες που μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να διαχειριστούν τις επιρροές των κοινωνικών μέσων και να τα αξιοποιήσουν προς όφελός τους.»
Ποιοι είναι οι πιθανοί ψυχολογικοί κίνδυνοι που σχετίζονται με την υπέρμετρη χρήση κοινωνικών μέσων και την εθιστική συμπεριφορά;
«Η υπέρμετρη χρήση των κοινωνικών μέσων και η εθιστική συμπεριφορά σχετίζονται με σοβαρούς ψυχολογικούς κινδύνους, επηρεάζοντας τη συναισθηματική υγεία, τις διαπροσωπικές σχέσεις και τη γνωστική λειτουργία. Η συνεχής έκθεση σε εξιδανικευμένες εικόνες ζωής άλλων μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση και κατάθλιψη, ενώ η αλληλεπίδραση με προκλητικό περιεχόμενο εντείνει τη συναισθηματική φόρτιση. Ο εθιστικός μηχανισμός των κοινωνικών μέσων, που βασίζεται σε άμεσες ανταμοιβές (likes, σχόλια), μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια ελέγχου και παραμέληση σημαντικών δραστηριοτήτων, όπως ο ύπνος και οι κοινωνικές επαφές. Επιπλέον, η υπερβολική χρήση επηρεάζει την ποιότητα του ύπνου, προκαλεί διαταραχές στη συγκέντρωση και μειώνει την ικανότητα λήψης αποφάσεων. Παράλληλα, η κοινωνική απομόνωση εντείνεται όταν οι διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις αντικαθιστούν τις δια ζώσης σχέσεις, ενώ η έκθεση σε κυβερνοεκφοβισμό μπορεί να οδηγήσει σε ψυχολογικό τραύμα. Ένας ακόμη κίνδυνος είναι η διαστρεβλωμένη αυτοεικόνα, καθώς τα κοινωνικά μέσα προβάλλουν μη ρεαλιστικά πρότυπα, αυξάνοντας τον κίνδυνο διατροφικών διαταραχών. Η διαχείριση αυτών των κινδύνων απαιτεί αυτορρύθμιση, περιορισμό της χρήσης, ενίσχυση των πραγματικών κοινωνικών σχέσεων και καλλιέργεια κριτικής σκέψης απέναντι στο διαδικτυακό περιεχόμενο. Σε σοβαρές περιπτώσεις, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη υγιών στρατηγικών διαχείρισης.»
Πως μπορούν τα social media να επηρεάσουν την ψυχική υγεία και να προκαλέσουν συμπτώματα όπως η κατάθλιψη και το κοινωνικό άγχος;
«Τα social media μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ψυχική υγεία, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη συμπτωμάτων όπως η κατάθλιψη και το κοινωνικό άγχος, κυρίως μέσω της σύγκρισης, της απομόνωσης και της υπερδιέγερσης. Η συνεχής έκθεση σε επιμελημένες και εξιδανικευμένες εικόνες της ζωής άλλων μπορεί να δημιουργήσει συναισθήματα ανεπάρκειας και χαμηλή αυτοεκτίμηση, ενισχύοντας την αίσθηση ότι κάποιος δεν είναι αρκετά επιτυχημένος ή ευτυχισμένος. Αυτό το φαινόμενο της ”κοινωνικής σύγκρισης” συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικής διάθεσης, ιδιαίτερα σε άτομα που ήδη νιώθουν ανασφάλεια. Επιπλέον, η υπερβολική χρήση των social media μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική απομόνωση, καθώς οι διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις συχνά αντικαθιστούν τις πραγματικές κοινωνικές σχέσεις. Η έλλειψη ουσιαστικής επαφής με τους άλλους ενισχύει τη μοναξιά και το κοινωνικό άγχος, κάνοντας τα άτομα να αισθάνονται πιο αποκομμένα από τον πραγματικό κόσμο. Παράλληλα, η συνεχής αναζήτηση επιβεβαίωσης μέσω likes και σχολίων μπορεί να κάνει την αυτοεκτίμηση εξαρτημένη από την εξωτερική αποδοχή, αυξάνοντας το άγχος και την ανασφάλεια. Άλλος σημαντικός παράγοντας είναι η υπερδιέγερση του εγκεφάλου λόγω της αδιάκοπης ροής πληροφοριών και ειδοποιήσεων, η οποία μπορεί να προκαλέσει γνωστική εξάντληση, διαταραχές ύπνου και συναισθηματική αστάθεια. Παράλληλα, η έκθεση σε αρνητικό περιεχόμενο, όπως ο κυβερνοεκφοβισμός, η παραπληροφόρηση και οι τοξικές διαδικτυακές συζητήσεις, μπορεί να εντείνει το άγχος και να οδηγήσει σε αυξημένο αίσθημα ανασφάλειας και απελπισίας. Συνολικά, η επίδραση των social media στην ψυχική υγεία εξαρτάται από τον τρόπο χρήσης τους. Η μέτρια και συνειδητή χρήση, σε συνδυασμό με την ενίσχυση των πραγματικών κοινωνικών σχέσεων και την αποφυγή της σύγκρισης, μπορεί να βοηθήσει στη μείωση των αρνητικών επιπτώσεων. Αντίθετα, η αλόγιστη χρήση και η εξάρτηση από την ψηφιακή επιβεβαίωση μπορεί να οδηγήσουν σε σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας.»
Πως μπορούμε να αναπτύξουμε αμυντικούς μηχανισμούς για τη διαχείριση της άγχους ή της αρνητικής επίδρασης των κοινωνικών μέσων στην ψυχολογική μας κατάσταση;
«Η ανάπτυξη αμυντικών μηχανισμών απέναντι στο άγχος και την αρνητική επίδραση των κοινωνικών μέσων απαιτεί συνειδητή διαχείριση της διαδικτυακής μας συμπεριφοράς και ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας. Ένα πρώτο βήμα είναι ο περιορισμός του χρόνου χρήσης, θέτοντας σαφή όρια στην καθημερινή ενασχόληση με τις πλατφόρμες, ώστε να αποφεύγεται η υπερβολική έκθεση και η εξάρτηση από αυτές. Παράλληλα, είναι σημαντικό να αναπτύξουμε κριτική σκέψη απέναντι στο περιεχόμενο που καταναλώνουμε, αναγνωρίζοντας ότι οι εικόνες και οι ζωές που προβάλλονται στα social media είναι συχνά επιμελημένες και δεν αντανακλούν την πραγματικότητα. Ένας άλλος βασικός μηχανισμός προστασίας είναι η καλλιέργεια της αυτογνωσίας και της αυτοεκτίμησης ανεξάρτητα από την εξωτερική επιβεβαίωση. Η συνειδητή αποφυγή της σύγκρισης με άλλους και η εστίαση στις δικές μας αξίες, στόχους και πραγματικές εμπειρίες μπορούν να μειώσουν την αρνητική ψυχολογική επίδραση. Επιπλέον, η ενίσχυση των διαπροσωπικών σχέσεων μέσω της δια ζώσης επικοινωνίας συμβάλλει στη συναισθηματική ισορροπία και λειτουργεί ως αντίβαρο στη διαδικτυακή απομόνωση. Η πρακτική τεχνικών χαλάρωσης, όπως ο διαλογισμός, η βαθιά αναπνοή και η φυσική άσκηση, βοηθά στη μείωση του στρες που προκαλείται από τη συνεχή ψηφιακή διέγερση. Επίσης, η συνειδητή επιλογή θετικού και εμπνευσμένου περιεχομένου μπορεί να ενισχύσει τη διάθεση και να λειτουργήσει ως μέσο ψυχολογικής ενδυνάμωσης. Σε περιπτώσεις όπου το άγχος ή η αρνητική επίδραση των social media γίνεται έντονη, η αναζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης από ειδικούς ψυχικής υγείας μπορεί να προσφέρει επιπλέον στρατηγικές διαχείρισης και ενίσχυσης της ψυχολογικής ευεξίας.»
Το ημερολόγιο μίας εγκυμονούσας, μία βιωματική αφήγηση
Το Cityvibes.gr «φιλοξενεί» το βιβλίο της Ψυχολόγου – Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπεύτριας, Στέλλας Κολυβοπούλου, που συνδυάζει την επιστημονική γνώση με την προσωπική βιωματική εμπειρία. Σε αυτό το έργο, η συγγραφέας μοιράζεται τη δική της πορεία μέσα από τη μοναδική και πολυδιάστατη εμπειρία της μητρότητας, εξετάζοντας πώς οι αλλαγές στη ζωή μιας γυναίκας ως μητέρα επηρεάζουν την ψυχική της κατάσταση, την ταυτότητά της και τις σχέσεις της. Μέσα από προσωπικές ιστορίες, βαθιά συναισθηματικές αναλύσεις και επιστημονικές προσεγγίσεις, το βιβλίο ανοίγει έναν διάλογο για την ψυχολογία της μητρότητας, την εσωτερική αναζήτηση και τις προκλήσεις που προκύπτουν όταν μια γυναίκα καλείται να συνδυάσει τις πολλαπλές της ταυτότητες. Ένα έργο γεμάτο ευαισθησία και αυτογνωσία, που θα μιλήσει σε κάθε γυναίκα που βιώνει την μητρότητα με συνειδητότητα και αναζητά να κατανοήσει καλύτερα τον εαυτό της και τις αλλαγές που αυτή φέρνει.
Η Στέλλα Κολυβοπούλου, είναι Ψυχολόγος- Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεύτρια, με MA στις Ψυχαναλυτικές Σπουδές (UK), MA στην Χοροθεραπεία (UK). Συνεχίζει τις σπουδές της στην Βορειοελλαδική Ψυχαναλυτική Εταιρεία. Ξεκίνησε να δουλεύει στη γενική και ειδική αγωγή της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και σε ψυχιατρική κλινική του Λονδίνου. Από το 2007 μέχρι το 2016 δούλευε στο κέντρο εργοθεραπείας “Πράξη” στη Βέροια. Το 2009 συμμετείχε στη Διεπιστημονική Ομάδα της Μονάδας Εφήβων, του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου ΑΧΕΠΑ μέσω επιδοτούμενου προγράμματος του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος και μέχρι το 2016 ήταν Επιστημονικός Συνεργάτης της συγκεκριμένης Μονάδας. Δίδασκε στην Εταιρεία “Ψυχολογία – Τέχνη” και ως συνεργάτης της εταιρείας δίδασκε στο πανεπιστήμιο Αιγαίου. Είναι Διοργανώτρια /Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Φεστιβάλ «Ψυχοθεραπευτής, Καλλιτέχνης και Θεατής: μία συνάντηση αμοιβαίων μεταμορφώσεων». Ζει και εργάζεται ιδιωτικά στην Θεσσαλονίκη.
«Θα ήθελα να ξεκινήσω με ένα μεγάλο ευχαριστώ για τον χώρο που μου δίνετε να μιλήσω για την μητρότητα και πώς η ψυχανάλυση μπορεί να μας στηρίξει και να γίνει ένα χρήσιμο εργαλείο που μπορεί να έχει κανείς πριν ή κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης αλλά και μετά την γέννηση του παιδιού. Έχει ενδιαφέρον πως την ίδια περίοδο με την πρόταση σας έρχεται και η βιβλιοπαρουσίαση του βιβλίου μου “Το ημερολόγιο μίας εγκυμονούσας. Μία βιωματική αφήγηση”, από τις Εκδόσεις ΕΠΕΚΕΙΝΑ.
Μιλώντας για τον χώρο αλλά και τον χρόνο που μου προσφέρεται για να μιλήσω, σκέφτομαι και τον χώρο και χρόνο που προσφέρει μία θηλυκότητα μέσω του σώματος της αλλά και των σκέψεων και των ασυνείδητων φαντασιώσεων της να δημιουργήσει ένα έμβρυο, βρέφος, το δικό της παιδί. Τι μωρό φαντασιώνεται άραγε; Πώς φαντασιώνεται τη ζωή της; Θέλει ή δεν θέλει ένα μωρό; Μπορεί να κάνει και με ποιόν τρόπο; Πολλές σκέψεις και ερωτήματα υπάρχουν πάνω σε αυτό το μεγάλο και πολύ σημαντικό θέμα σχετικά με την μητρότητα. Θα μπορούσαμε να μιλάμε με τις ώρες για αυτό το θέμα, που τα τελευταία χρόνια μοιάζει να ακούγεται όλο και περισσότερο αλλά και να αγκαλιάζεται και να φροντίζεται από πολλές επιστήμες.
Η εγκυμοσύνη μεταμορφώνει την γυναίκα με την γέννηση ενός παιδιού αλλά θα μπορούσα να πω ουσιαστικά αλλά και συμβολικά τον κόσμο ολόκληρο. Μία γέννηση, είναι ένα δημιούργημα, μία ζωή που μαζί με τις άλλες ζωές και με όλα αυτά που γεννιούνται καθημερινά έχουμε αυτόν τον κόσμο, καλό ή/και κακό, είναι αυτός ο κόσμος μας, ολόκληρος. Η μητρότητα λοιπόν, θα μπορούσα να προσθέσω εδώ δεν βρίσκεται μόνο στην γέννηση ενός μωρού αλλά μία γυναίκα μπορεί να γεννήσει μία έρευνα, να δημιουργήσει μία υπέροχη τάξη σε ένα σχολείο, να διευθύνει μία εταιρεία και γενικότερα μία γυναίκα μπορεί να μετουσιώσει την μητρότητα σε κάτι ευρύτερα πνευματικό μέσω της φροντίδας της για τον κόσμο γύρω της. Αυτό γιατί μία γυναίκα επιθυμεί να δώσει ζωή σε κάτι νέο, σε κάτι που θα την βοηθήσει να εξελιχθεί και η ίδια, να δώσει νόημα στη ζωή, να αλλάξει ο κόσμος και να μεταμορφωθεί. Έτσι λοιπόν, μία γυναίκα νιώθει την μητρότητα είτε φέρνοντας στον κόσμο το μωρό της, με δικά της ωάρια ή και με δότριας ωάρια, ή υιοθετώντας ένα βρέφος, είτε φέρνοντας στον κόσμο κάτι καινούργιο που θα τον βοηθήσει τον τελευταίο να παραμείνει και να εξελιχθεί. Άλλωστε αυτό το παρατηρούμε και στην υπόλοιπη φύση, ενώ καίγονται δάση και ζώα, βλέπουμε μετά από χρόνια να φυτρώνουν πάλι νέα δέντρα, να γεννιούνται ζωάκια και αυτό είναι η φύση μας, να γεννιόμαστε.
Εδώ λοιπόν, σε αυτό το “γεννιόμαστε” χρειάζεται να αναφερθούμε και στο ιστορικό που υπάρχει στον καθένα μας, με ποια ιστορία ήδη χαραγμένη ψυχικά πάνω μας ερχόμαστε σε αυτόν τον κόσμο; Κουβαλάμε την ιστορία των γονιών μας, των παππούδων μας, την ιστορία της χώρας μας, φτώχειας, πολέμου και πολλά άλλα για να φτάσουμε στην ιστορία της δικής μας γέννησης και των παιδιών μας. Φορτωμένοι λοιπόν με τις ιστορίες των προηγούμενων γενεών, δημιουργούνται και οι ανάλογες ασυνείδητες φαντασιώσεις για το πώς θα θέλει μία γυναίκα να μεγαλώσει το παιδί της. Σε ποιον θα θέλει να μοιάσει; Tι χαρακτηριστικά θα ήθελε να έχει το παιδί της; Σε τι περιβάλλον; Με ποιους ανθρώπους γύρω της; Η γυναίκα αρχίζει να φαντάζεται τι μητέρα θα ήθελε να γίνει, καλύτερη από την μητέρα της, όπως η μητέρα της καλύτερη από την προηγούμενη γενιά και πάει λέγοντας. Ποιον άνθρωπο θα ήθελε να έχει δίπλα της για να δημιουργήσουνε μία οικογένεια ή η απόφαση της να μεγαλώσει ένα παιδί μόνη της και πολλά άλλα ερωτήματα και σκέψεις αναδύονται πριν πάρει την απόφαση να γίνει γονιός και αυτό με γνώμονα το δικό της ασυνείδητο παιδικό βίωμα. Άρα ήδη κουβαλάμε τους γονείς μέσα μας και τον τρόπο με το οποίο μεγαλώσαμε. Ευτυχισμένος ίσως τρόπος, χαρούμενος, φροντιστικός, ίσως όμως και βίαιος τρόπος, επιθετικός, κακοποιητικός, που κάποιοι άνθρωποι βιώσανε μέσα στην οικογένεια. Οι άνθρωποι λοιπόν ερχόμαστε και μεγαλώνουμε είτε με λιγότερες δυσκολίες και κάποιοι άλλοι με περισσότερες δυσκολίες και ψυχικά τραύματα. Αυτό το βίωμα ενσωματώνεται, καταγράφεται η εμπειρία που ζήσαμε και κρατώντας ένα τέτοιο υλικό μέσα μας, προχωράμε στη ζωή, επιλέγοντας σχέσεις και καταστάσεις που μοιάζουν οικείες στον καθένα μας αναλόγως το βίωμα που είχαμε. Με αυτό το υλικό βλέπουμε και το μωρό που θα γεννηθεί. Φανταστείτε έναν άσπρο καμβά που πάνω του πετάτε μπογιές, του δίνετε χρώμα, ζωγραφίζεται σύμβολα ή τον σκίζετε, τον καίτε ή τον τσαλακώνετε ή τον πετάτε. Ένα έμβρυο, ένα βρέφος, ένα παιδί είναι σαν τον καμβά, που πάνω του “πετάει”, προβάλλει ο κάθε γονιός τον ψυχικό του κόσμο. Εδώ λοιπόν έρχεται η ψυχανάλυση, που μπορεί να βοηθήσει τον γονιό να βουτήξει στο δικό του παρελθόν, στα δικά του φαντάσματα, να τα βγάλει από τα σκοτάδια, να τα εντοπίσει, να τα επεξεργαστεί και να προσπαθήσει να δει καθαρά τι κουβαλάει από την δική του ιστορία, τα δικά του τραύματα, τις δικές του επιθέσεις, αγωνίες, άγχη, φοβίες ώστε να μπορέσει να δει εκεί στο βλέμμα του παιδιού του, στο σώμα του, αυτόν τον άσπρο καμβά δίνοντας του χρόνο με το χρόνο τη μορφή και το χρώμα που έχει ανάγκη το ίδιο το βρέφος.
Φανταστείτε τι συμβαίνει λοιπόν στο κόσμο μίας εγκυμονούσας, το προσωπικό βίωμα της, το οικογενειακό πλαίσιο, το κοινωνικό της πλαίσιο, οι ορμόνες που απορρυθμίζονται, το σώμα της που αλλάζει, οι καθημερινές συνήθειες της που μειώνονται, ολόκληρη η ταυτότητα της κλονίζεται. Δεν είναι πλέον μία γυναίκα μόνο επαγγελματίας, φίλη, σύντροφος, ερωμένη, αλλά θα προστεθεί και ο ρόλος της ως μητέρα και εδώ οι αγωνίες ξεκινάνε, πέρα από την ομορφιά που μπορεί να προσφέρει ο ερχομός του παιδιού της. Μία γυναίκα μπορεί να είναι μόνη επίσης σε αυτό το μεγάλο “έργο” που έχει αποφασίσει να δημιουργήσει, χωρίς ίσως γονείς δίπλα της, χωρίς σύντροφο, με ελάχιστους φίλους, με δυσκολίες οικονομικές. Μέσα σε όλα αυτά έρχεται και η κοινωνία και πλέον και τα media που δημιουργούν μία ψευδαίσθηση πολλές φορές πάνω στο θέμα εγκυμοσύνη και μητρότητα. Πολλές γυναίκες μπορεί να νιώσουν ενοχή, ντροπή μπροστά σε αυτό που προβάλλεται, αν η ίδια έχει μεικτά συναισθήματα για την μητρότητα. Ας μην ξεχνάμε και την κυρίαρχη αφήγηση όπου παρουσιάζεται η εγκυμοσύνη ως η πιο ευτυχισμένη περίοδος στη ζωή μιας γυναίκας και η μητρότητα ως αυτοσκοπός της γυναικείας ύπαρξης. Θέλει χρόνο λοιπόν για να συνειδητοποιήσει η γυναίκα όλη αυτήν την αλλαγή ψυχικά και σωματικά. Θέλει χρόνο για να δημιουργηθεί αυτή η καινούργια σχέση μεταξύ του βρέφους και της ίδιας και ο χρόνος δίνεται σε όλο αυτό το διάστημα που κυοφορεί αλλά και μετέπειτα όταν πια αυτό το πλάσμα που έχει φανταστεί βρίσκεται στην αγκαλιά της. Τι συμβαίνει όμως όταν υπάρχει απώλεια του βρέφους, είτε ενδομήτρια είτε κατά την γέννα είτε μετά! Θρήνος για όλα αυτά που φαντάστηκε, για όλα αυτά που βίωσε μέσα στο σώμα της, για ένα κομμάτι της που πια δεν υπάρχει.
Μιλώντας για όλα τα παραπάνω, έρχομαι εδώ να μιλήσω και για το βιβλίο μου, το οποίο το έγραφα κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης μου, από την στιγμή που ξεκίνησα τις εξωσωματικές μέχρι και τους πρώτους μήνες που πήρα τον γιό μου στο σπίτι. Στην αρχή δεν είχα καταλάβει για ποιον λόγο ήθελα να κρατάω ένα ημερολόγιο, λίγο αργότερα σκέφτηκα ότι θα ήθελα να έχουν ένα δώρο τα παιδιά μου, φέρνοντας την αλήθεια μου, να έχουν την ιστορία τους από την αρχή της σύλληψης τους. Μετέπειτα και πολύ αργότερα συνειδητοποίησα ότι ήθελα να επεξεργαστώ και όλες αυτές τις αλλαγές που είχανε συμβεί στη ζωή μου, εξωσωματικές, σωματικές αλλαγές, σκέψεις, φαντασιώσεις, δυσκολίες, χαρές, πένθη και γέννα μέσα σε λίγους μήνες, σε μία εγκυμοσύνη που δεν ήρθε εύκολα, ούτε και ήταν εύκολη. Θεώρησα ότι ως ψυχοθεραπεύτρια και ως μητέρα πια, αυτό το βιβλίο θα μπορούσε να βοηθήσει και άλλες γυναίκες και άντρες να συνειδητοποιήσουν ότι όλοι κάπως περνάμε κατά την διάρκεια της εγκυμοσύνης είτε πιο ανώδυνες καταστάσεις είτε επώδυνες και τραυματικές καταστάσεις. Όπως και να έχει, ο πόνος και η χαρά δεν μετριέται, όταν πονάς, πονάς και όταν χαίρεσαι, χαίρεσαι.
Το βιβλίο αυτό “Το ημερολόγιο μίας εγκυμονούσας. Μία βιωματική αφήγηση”, μιλάει για την δική μου εμπειρία, για το δικό μου προσωπικό ταξίδι της δικής μου ζωής και πως μέσα από την δική μου προσωπική ψυχανάλυση με την ψυχαναλύτρια μου μπόρεσα να φέρω στο φως όλα τα δικά μου σκοτεινά σημεία που με δυσκόλευαν να δω καθαρά αλλά και να αποφασίσω να δώσω ζωή σε κάτι νέο. Αυτό το βιβλίο έχει όλες τις σκέψεις μου, τις αγωνίες μου, τις ονειροπολήσεις μου, τις φαντασιώσεις μου, τις επιθέσεις μου, τα πένθη μου, τις χαρές μου, την καθημερινότητα μου με τις δυσκολίες μου και τις ευτυχισμένες στιγμές με την οικογένεια μου και τους φίλους μου. Αυτό το βιβλίο μιλάει λοιπόν για το ταξίδι της δικής μου εγκυμοσύνης και της μητρότητας μέσα από το δικό μου βίωμα ως νέα μητέρα αλλά και μέσα από την ψυχαναλυτική μου ματιά ως ψυχοθεραπεύτρια. Πηγαίνοντας πίσω, μπορώ να πω ότι δεν ήτανε μία εύκολη διαδικασία το να γράψω όλα αυτά που βίωνα, ήταν σαν να τα περνούσα για δεύτερη φορά γράφοντας τα. Μου θύμιζε από την μία στιγμές άσχημες, δύσκολες, τραγικές που με αναστάτωνε όλο αυτό. Υπήρχανε όμως από την άλλη πλευρά τόσες πολλές γλυκές στιγμές, χαρούμενες και ευτυχισμένες που κάπως με κρατούσανε για να αντέξω και να γράψω αυτό το βιβλίο, να αντέξω στην ουσία να μείνω ψυχικά ζωντανή για να μεγαλώσω τον γιο μου όσο πιο όμορφα γίνεται. Εδώ λοιπόν, η προσωπική μου ανάλυση από την θέση της θεραπευόμενης αλλά και από την θέση της επαγγελματίας ψυχοθεραπεύτριας βοήθησε στο να μην “σκεπάσω” όλα τα συναισθήματα μου αλλά να έρθω αντιμέτωπη με την πραγματικότητα, να μείνω εκεί ολόκληρη, να μπορώ να χαρώ αλλά και να μπορώ να πενθήσω ταυτόχρονα. Θέλω να πιστεύω ότι αυτό το βιβλίο θα μπορέσει να αγγίξει, αλλά και να ευαισθητοποιήσει αρκετές γυναίκες και άντρες που προσπαθούν να γίνουν γονείς είτε με από φυσικό τρόπο, είτε με την διαδικασία της εξωσωματικής είτε με ωάρια δότριας ή δότη σπέρματος, είτε υιοθετώντας . Ελπίζω με έναν τρόπο να μπορέσω να βοηθήσω τους νέους γονείς να νιώσουν ότι δεν είναι μόνοι τους σε όλα αυτά που νιώθουν και ότι ένας ειδικός θα μπορέσει να τους δώσει αυτό το κράτημα σε αυτό το νέο τους εγχείρημα να γίνουνε γονείς. Όπως το βρέφος έχει ανάγκη τον φροντιστή του για να μεγαλώσει και να εξελιχθεί, έτσι και ο φροντιστής έχει ανάγκη έναν άλλον “γονιό”/ψυχοθεραπευτή για να μεγαλώσει και να εξελιχθεί ψυχικά. Μόνο μέσα από τον Άλλον, θα μάθουμε να διαχειριζόμαστε μετέπειτα τις προκλήσεις της ζωής μας και μέσα σε αυτές τις προκλήσεις είναι και η μητρότητα, πατρότητα.
Η βιβλιοπαρουσίαση θα γίνει στις 7 Δεκεμβρίου του 2024 στο Arcade_skg, στις 17:30 και για όποια/όποιον ενδιαφέρεται να έρθει η διεύθυνση είναι Βηλαρά 2, στη Θεσσαλονίκη. Το βιβλίο όπως ανέφερα στην αρχή θα εκδοθεί από τις Εκδόσεις ΕΠΕΚΕΙΝΑ και στην βιβλιοπαρουσίαση θα με πλαισιώσουν οι ψυχαναλυτές Μάνος Μανάκας, εκπ.μέλος της Βορειοελλαδικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας(Β.Ψ.Ε), η Σόνια Λαζαρίδη, τακτικό μέλος της Β.Ψ.Ε. και η παιδοψυχίατρος Παρασκευή Τατσιοπούλου, Επίκουρη Καθηγήτρια Παιδιού και Εφήβου Α.Π.Θ., εκπ. μέλος της Β.Ψ.Ε., η οποία έχει γράψει και τον πρόλογο στο βιβλίο. Την φωτογραφία στο εξώφυλλο την επιμελήθηκε η φωτογράφος Δέσποινα Τσάκωνα.»
Στέλλα Κολυβοπούλου Ψυχολόγος-Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεύτρια Εκπ. μελος της Βορειοελλαδικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Διοργανώτρια /Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Φεστιβάλ «Ψυχοθεραπευτής, Καλλιτέχνης και Θεατής: μία συνάντηση αμοιβαίων μεταμορφώσεων»
Μηχανισμοί Άμυνας με βάση την Gestalt Θεραπεία: Αποκρυπτογραφώντας τα μυστικά του εαυτού μας
Όλοι μας, σε κάποιο βαθμό, έχουμε χρησιμοποιήσει μηχανισμούς άμυνας για να προστατεύσουμε τον εαυτό μας από τον πόνο, την απόρριψη ή την αβεβαιότητα. Αυτές οι ψυχολογικές στρατηγικές, που αναπτύσσουμε από την παιδική μας ηλικία, αποτελούν ένα είδος “ασπίδας” που προστατεύουν την ψυχή μας από δυσάρεστες καταστάσεις που μας προκαλούν άγχος ή δυσφορία. Μέσω της Gestalt θεραπείας, θα εξερευνήσουμε αυτές τις άμυνες, όχι για να τις απορρίψουμε, αλλά για να τις κατανοήσουμε και να τις ενσωματώσουμε σε μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα του εαυτού μας και των σχέσεων μας με τους άλλους.
Στο Cityvibes.gr μίλησε η Ψυχολόγος & Ψυχοθεραπεύτρια Συνθετικής προσέγγισης καθώς και με εξειδίκευση πάνω στην Γνωσιακή- Συμπεριφορική θεραπεία (Intergrative & CBT specialist), Καρακώστα Σοφία. Απόφοιτη του Metropolitan College/University of East London.
Πώς λειτουργούν οι μηχανισμοί άμυνας σύμφωνα με την Gestalt;
«Στη θεραπεία Gestalt, οι αμυντικοί μηχανισμοί θεωρούνται ως φυσικές απαντήσεις για τη διατήρηση της ισορροπίας όταν αντιμετωπίζουμε απειλητικές καταστάσεις. Αν και αυτές οι αντιδράσεις μας βοηθούν να ανταπεξέλθουμε βραχυπρόθεσμα, μπορεί να γίνουν άκαμπτα μοτίβα που μας απομακρύνουν από τον αυθεντικό μας εαυτό.»
Ας εξερευνήσουμε μερικούς από τους πιο συχνούς μηχανισμούς άμυνας:
Ενδοβολή
«Η ενδοβολή, αποτελεί μια σύνθετη αλληλεπίδραση μεταξύ του εσωτερικού μας κριτή και των κοινωνικών κανόνων. Ο εσωτερικός κριτής, είναι εκείνη η αυστηρή φωνή μέσα στο κεφάλι μας που μας κρίνει, μας συγκρίνει και θέτει υψηλούς, συχνά ανέφικτους, στόχους. Αυτή η φωνή, που συνήθως διαμορφώνεται από τις παιδικές μας εμπειρίες και τις προσδοκίες των άλλων. Οι κοινωνικοί κανόνες, οι νόρμες και οι προσδοκίες του περιβάλλοντός μας, ενισχύουν αυτόν τον εσωτερικό κριτή, δημιουργώντας ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο χρειάζεται να κινούμαστε. Έτσι, η ενδοβολή γίνεται ένας τρόπος να διαχειριστούμε την πίεση της συμμόρφωσης, καθώς καταπιέζουμε τα δικά μας “θέλω” για να ανταποκριθούμε στα “πρέπει” που μας επιβάλλονται από την κοινωνία. Για παράδειγμα, ένα άτομο που μεγαλώνει σε ένα σπίτι όπου η εκδήλωση συναισθημάτων θεωρείται αδυναμία, μπορεί να αναπτύξει έναν ισχυρό μηχανισμό ενδοβολής, μέσω του οποίου, θα καταπιέζει τα δικά του συναισθήματα, όπως τον θυμό, τη λύπη ή τον φόβο, αντί να τα εκφράσει. Στο σχολείο, μπορεί να παρατηρηθεί ως ένα ήσυχο και συνεσταλμένο παιδί, που αποφεύγει τις συγκρούσεις και προτιμά να συμφωνεί με τους άλλους. Ακόμα και στις ερωτικές του σχέσεις, μπορεί να δυσκολεύεται να εκφράσει τις ανάγκες και τα θέλω του, φοβούμενο την απόρριψη ή την κριτική. Έτσι, μαθαίνει να ζει με την πεποίθηση ότι τα συναισθήματα είναι σημάδι αδυναμίας και ότι πρέπει να είναι δυνατός και ανεξάρτητος. Ένα στερεότυπο που συνεχίζει να ενισχύει την τάση του για συναισθηματική καταπίεση.»
Προβολή
«Η προβολή είναι ένας ψυχολογικός μηχανισμός άμυνας που μας επιτρέπει να αποδίδουμε τα δικά μας ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά, συναισθήματα ή σκέψεις σε άλλους ανθρώπους. Είναι σαν να “προβάλλουμε” ένα κομμάτι του εαυτού μας, που δεν θέλουμε να αναγνωρίσουμε, σε κάποιον άλλον. Με αυτόν τον τρόπο, προσπαθούμε να προστατεύσουμε τον εαυτό μας από δυσάρεστα συναισθήματα, όπως η ενοχή, η ντροπή ή ο φόβος. Ας πάρουμε το παράδειγμα ενός ατόμου που είναι πολύ ζηλότυπο στη σχέση του. Αντί να αναγνωρίσει ότι η ζήλια είναι ένα δικό του πρόβλημα, που σχετίζεται με την ανασφάλειά του, μπορεί να κατηγορήσει τον σύντροφό του ότι είναι αυτός που φλερτάρει και τον απατά. Με αυτόν τον τρόπο, μεταθέτει την ευθύνη για τα δικά του αρνητικά συναισθήματα, στον άλλον. Γιατί χρησιμοποιούμε την προβολή; Η προβολή μας επιτρέπει να διατηρήσουμε μια θετική εικόνα για τον εαυτό μας, αποδίδοντας τα αρνητικά μας χαρακτηριστικά σε άλλους. Μας βοηθά να αποφύγουμε να αντιμετωπίσουμε τα δικά μας προβλήματα και να νιώσουμε καλύτερα προσωρινά. Μας επιτρέπει να εξηγήσουμε τις συμπεριφορές των άλλων με έναν απλό και εύκολο τρόπο, χωρίς να χρειαστεί να αναλύσουμε πιο σύνθετες ψυχολογικές διεργασίες που διαδραματίζονται.»
Αναστροφή
«Η αναστροφή είναι ένας μηχανισμός άμυνας που μας επιτρέπει να μετατρέπουμε τα δικά μας ανεπιθύμητα συναισθήματα στο αντίθετό τους. Είναι σαν να “αντιστρέφουμε” το πραγματικό μας συναίσθημα για να το κάνουμε πιο αποδεκτό για τον εαυτό μας ή για τους άλλους. Κάνουμε δηλαδή στον εαυτό μας α) ότι θέλουμε να κάνουμε στους άλλους και β) ότι θα θέλαμε να κάνουν οι άλλοι σε εμάς. Αυτό το συναίσθημα που δεν εκφράζεται εξωτερικά, δεν εξαφανίζεται, αλλά στρέφεται προς τα μέσα, λειτουργώντας έμμεσα ενάντια στον ίδιο μας τον εαυτό. Με αποτέλεσμα πολλές φορές να δημιουργείται πρόσφορο έδαφος για την εμφάνιση ψυχοσωματικών, ψυχικών διαταραχών κ.α. Ένα άτομο που έχει, εξαιρετικά υψηλές προσδοκίες από τον εαυτό του και τα πάντα πρέπει να γίνονται τέλεια και πλήρως συγχρονισμένα με τον τρόπο που τα έχει στο μυαλό του, μπορεί συχνά να καθυστερεί ή να αναβάλλει να ολοκληρώσει τις εργασίες/υποχρεώσεις του ή να κάνει σκόπιμα λάθη, σαμποτάροντας έτσι την επιτυχία του. Αν και το άτομο αυτό μπορεί να φοβάται την αποτυχία και την κριτική, αντί να αντιμετωπίσει αυτόν τον φόβο, δημιουργεί συνθήκες που «δικαιολογούν» την αποτυχία του. Με αυτόν τον τρόπο, προστατεύει τον εαυτό του από την πιθανότητα να μην ανταποκριθεί στις δικές του υψηλές απαιτήσεις.»
Ποιες μπορεί να είναι οι συνέπειες της αναστροφής;
«Στασιμότητα και απογοήτευση: Η συνεχής αναβολή και η δημιουργία εμποδίων οδηγούν σε μια κατάσταση στασιμότητας. Ο άνθρωπος αυτός μπορεί να νιώθει παγιδευμένος σε έναν φαύλο κύκλο, όπου η επιθυμία για τελειότητα τον εμποδίζει να ξεκινήσει ή να ολοκληρώσει έργα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε απογοήτευση και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Χαμένες ευκαιρίες: Η αναβολή σημαντικών αποφάσεων ή η αποφυγή νέων προκλήσεων μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια σημαντικών ευκαιριών στην προσωπική και επαγγελματική ζωή.
Σχέσεις: Η ανασφάλεια και η τάση για αυτό-σαμποτάζ μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τις διαπροσωπικές σχέσεις. Ο άνθρωπος αυτός μπορεί να απομακρύνει τους άλλους, φοβούμενος την κριτική ή την απογοήτευσή τους.
Σωματικά συμπτώματα: Το συνεχές άγχος και η πίεση για την τελειότητα μπορεί να οδηγήσουν σε σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκεφάλους, προβλήματα στον ύπνο ή διαταραχές στο γαστρεντερολογικό σύστημα.»
Προβολική Αναστροφή
«Η προβολική αναστροφή είναι ένας πιο σύνθετος ψυχολογικός μηχανισμός άμυνας που συνδυάζει τόσο την προβολή όσο και την αναστροφή. Στην προβολική αναστροφή, ένα άτομο αποδίδει σε άλλους τα δικά του ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά ή συναισθήματα, αλλά ταυτόχρονα τα αντιστρέφει, δηλαδή τα παρουσιάζει ως το αντίθετό τους. Με αυτόν τον τρόπο, προσπαθεί συνήθως να υποκινήσει έμμεσα και χειριστικά τη συμπεριφορά των άλλων, χωρίς να το εκφράσει ευθέως.
Για παράδειγμα: Η Άννα και ο Γιώργος είναι σε σχέση. Η Άννα αισθάνεται συχνά ανασφάλεια για τα συναισθήματα του Γιώργου απέναντί της. Αν και ο Γιώργος προσπαθεί να της δείξει την αγάπη του με διάφορους τρόπους, η Άννα δεν αισθάνεται αρκετά ασφαλής. Όταν η Άννα νιώθει ότι ο Γιώργος δεν της δίνει την προσοχή που επιθυμεί ή δεν της εκφράζει τα συναισθήματά του με τον τρόπο που θα ήθελε, αρχίζει να “κρατάει μούτρα”, αντί να επικοινωνήσει ανοιχτά τις ανάγκες της. Λέει φράσεις όπως: “Αν με αγαπούσες θα ήξερες τι θέλω”, ή “Δεν χρειάζεται να στο πω, θα έπρεπε να το καταλάβεις μόνος σου”.»
Τι εντοπίζουμε αναλύοντας αυτή την συμπεριφορά;
«Φόβος απόρριψης: Η Άννα φοβάται βαθιά ότι ο Γιώργος δεν την αγαπάει πραγματικά ή ότι θα την εγκαταλείψει.
Προβολική αναστροφή: Αντί να εκφράσει την ανασφάλειά της, κατηγορεί τον Γιώργο ότι δεν την καταλαβαίνει ή ότι δεν την αγαπάει αρκετά.
Σκοπός: Με τη συμπεριφορά της, η Άννα προσπαθεί να αναγκάσει τον Γιώργο να διαβάσει το μυαλό της και να της δώσει την επιβεβαίωση που επιθυμεί.
Συνέπειες: Αυτή η συμπεριφορά δημιουργεί ένα τοξικό κλίμα στη σχέση, καθώς ο Γιώργος μπορεί να νιώσει παγιδευμένος και να μην καταλαβαίνει τι πρέπει να κάνει για να ικανοποιήσει την Άννα. Επιπλέον, η Άννα ενισχύει τον αρχικό της φόβο εγκατάλειψης, καθώς ο Γιώργος μπορεί να απομακρυνθεί εξαιτίας της πιεστικής της συμπεριφοράς.»
Συνοψίζοντας
«Οι μηχανισμοί άμυνας είναι ένα φυσικό μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Ωστόσο, όταν χρησιμοποιούνται υπερβολικά ή με ανελαστικό τρόπο, μπορούν να παρεμποδίσουν την προσωπική μας ανάπτυξη και την δημιουργία υγειών σχέσεων. Η Gestalt θεραπεία μας προσκαλεί να εξερευνήσουμε αυτούς τους μηχανισμούς και να αναπτύξουμε πιο ωφέλιμες τεχνικές για τις προκλήσεις της ζωής.»
Η αυτοφροντίδα αποτελεί έναν θεμελιώδη πυλώνα για τη διατήρηση της σωματικής και ψυχικής ευεξίας. Στην εποχή μας, όπου οι καθημερινοί ρυθμοί ζωής γίνονται ολοένα και πιο απαιτητικοί, η ανάγκη για αυτοφροντίδα είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Αφιερώνοντας χρόνο για τον εαυτό μας, επενδύουμε στην προσωπική μας ευημερία και ενισχύουμε την ικανότητά μας να ανταποκρινόμαστε στις προκλήσεις της ζωής.
Στο Cityvibes.gr «φιλοξενείται» ο Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, Συνθετικός Ψυχοθεραπευτής & Leadership Coach, Παναγιώτης Γεωργάκης.
Περισσότερες πληροφορίες για τον ίδιο μπορείς να αντλήσεις από την ιστοσελίδα του panosgeorgakis.gr .
Τι είναι η αυτοφροντίδα και γιατί είναι σημαντική για την ψυχική υγεία;
«Η αυτοφροντίδα είναι η ικανότητα του ατόμου να φροντίζει τον εαυτό του χωρίς την άμεση παρέμβαση επαγγελματιών υγείας. Μπορεί να έχει απλές μορφές, όπως η διατήρηση της συναισθηματικής ισορροπίας, αλλά και πιο σύνθετες, όπως η διαχείριση χρόνιων παθήσεων ή αναπηριών. Η αυτοφροντίδα είναι σημαντική για την ψυχική υγεία, διότι ενισχύει την αυτονομία, την αυτο-αποτελεσματικότητα και την ικανότητά μας να διαχειριζόμαστε το άγχος και να προάγουμε την ψυχική μας ευεξία, δίχως να εξαρτόμαστε άμεσα από τρίτους. Ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19, η αυτοφροντίδα αναδείχθηκε ως κρίσιμος παράγοντας για τη διατήρηση της ψυχικής υγείας, καθώς η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας ήταν περιορισμένη.»
Ποια είναι τα οφέλη της αυτόφροντίδας;
«Η αυτοφροντίδα έχει μια σειρά από οφέλη που μας βοηθούν να ζήσουμε αρμονικά και να παραμένουμε αποτελεσματικοί στις καθημερινές προκλήσεις. Τα πιο σημαντικά από αυτά είναι:
Βελτίωση της σωματικής υγείας: Η τακτική άσκηση, ο επαρκής ύπνος και η υγιεινή διατροφή ενισχύουν τη σωματική μας υγεία, αυξάνουν τα επίπεδα ενέργειας και ενδυναμώνουν το ανοσοποιητικό μας σύστημα. Ενίσχυση της ψυχικής και συναισθηματικής ευεξίας: Η αυτοφροντίδα βοηθά στη μείωση του άγχους, της κατάθλιψης και των συμπτωμάτων αυτών, προάγοντας την ψυχική υγεία. Αυξημένη παραγωγικότητα και συγκέντρωση: Η αυτοφροντίδα επιτρέπει την αναζωογόνηση, οδηγώντας σε αυξημένη παραγωγικότητα, βελτιωμένη συγκέντρωση και καλύτερες ικανότητες επίλυσης προβλημάτων. Καλύτερες σχέσεις: Όταν φροντίζουμε τον εαυτό μας, έχουμε περισσότερους συναισθηματικούς πόρους για να επενδύσουμε στις σχέσεις μας και μας βοηθάει να παρουσιαστούμε με τον καλύτερο τρόπο στις αλληλεπιδράσεις μας με τους άλλους. Αυξημένη αυτοεκτίμηση: Οι πρακτικές αυτοφροντίδας αυξάνουν την αυτοεκτίμηση και την αυτοαξία μας, καθώς μας ωθούν να βάλουμε σε προτεραιότητα τις ανάγκες μας και να ασχολούμαστε με δραστηριότητες που μας κάνουν να νιώθουμε καλά. Πρόληψη εξουθένωσης: Η τακτική αυτοφροντίδα βοηθά στην πρόληψη της εξουθένωσης, μιας κατάστασης σωματικής, ψυχικής και συναισθηματικής εξάντλησης που προκαλείται από παρατεταμένο στρες.»
Ποιες είναι οι πρώτες ενδείξεις ότι κάποιος μπορεί να χρειάζεται να επενδύσει περισσότερο στην αυτοφροντίδα του;
«Οι πρώτες ενδείξεις ότι κάποιος μπορεί να χρειάζεται να επενδύσει περισσότερο στην αυτοφροντίδα του περιλαμβάνουν:
Συνεχές αίσθημα κόπωσης ή έλλειψη ενέργειας.
Αυξημένο άγχος ή καταθλιπτική διάθεση.
Δυσκολία στη διαχείριση των καθημερινών δραστηριοτήτων.
Αλλαγές στον ύπνο, όπως αϋπνία ή υπερβολικός ύπνος.
Μείωση του ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που παλαιότερα ήταν ευχάριστες.
Αυξημένη ευερεθιστότητα ή εκρήξεις θυμού.»
Ποια είναι τα κοινά εμπόδια που εμποδίζουν τους ανθρώπους να εφαρμόσουν πρακτικές αυτοφροντίδας και πώς μπορούν να τα ξεπεράσουν;
«Τα κοινά εμπόδια που εμποδίζουν τους ανθρώπους να εφαρμόσουν πρακτικές αυτοφροντίδας περιλαμβάνουν:
Έλλειψη χρόνου: Οι πολυάσχολες καθημερινές ρουτίνες μπορεί να καθιστούν δύσκολη την αφιέρωση χρόνου για αυτοφροντίδα. Μπορεί να βοηθήσει η προγραμματισμένη ένταξη μικρών χρονικών διαστημάτων για αυτοφροντίδα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Αίσθημα ενοχής: Ορισμένοι άνθρωποι μπορεί να νιώθουν ένοχοι αν αφιερώνουν χρόνο στον εαυτό τους. Είναι σημαντικό να κατανοήσουν ότι η αυτοφροντίδα είναι απαραίτητη για τη συνολική τους ευεξία. Επίσης, μέσα από την φροντίδα του εαυτού τους θα είναι πιο διαθέσιμοι και ικανοί να φροντίσουν και τους άλλους. Έλλειψη υποστήριξης: Η έλλειψη υποστήριξης από το κοινωνικό ή οικογενειακό περιβάλλον μπορεί να δυσκολέψει την εφαρμογή πρακτικών αυτοφροντίδας. Η επικοινωνία και η αναζήτηση υποστήριξης από φίλους, οικογένεια ή επαγγελματίες μπορεί να βοηθήσει. Έλλειψη ενημέρωσης: Η ελλιπής ενημέρωση σχετικά με τα πλεονεκτήματα της αυτοφροντίδας καθώς και για τους κινδύνους της μη εφαρμογής της, μπορεί να οδηγήσει τα άτομα να παραμελήσουν την αυτοφροντίδα τους. Η ανάγνωση βιβλίων και άθρων, η παρακολούθηση σχετικών video, καθώς και η ενημέρωση από ειδικούς είναι οι πιο άμεσες και βοηθητικές λύσεις.»
Πώς επηρεάζει η κακή ψυχική υγεία τη σωματική υγεία και ποια είναι τα σημάδια που δείχνουν ότι κάποιος πρέπει να δώσει περισσότερη προσοχή στη ψυχική του ευεξία;
«Η κακή ψυχική υγεία μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη σωματική υγεία μέσω:
Αυξημένης κόπωσης και αδυναμίας.
Δυσκολιών στον ύπνο που μπορεί να οδηγήσουν σε χρόνια αϋπνία.
Αλλαγών στην όρεξη και το βάρος.
Αυξημένου κινδύνου για καρδιαγγειακά προβλήματα.
Εξασθένησης του ανοσοποιητικού συστήματος.
Σημάδια που δείχνουν ότι κάποιος πρέπει να δώσει περισσότερη προσοχή στη ψυχική του ευεξία περιλαμβάνουν:
Συνεχές αίσθημα λύπης ή κατάθλιψης. Έντονο άγχος ή κρίσεις πανικού.
Δυσκολία στη συγκέντρωση ή στη λήψη αποφάσεων.
Απομόνωση από κοινωνικές δραστηριότητες.
Σκέψεις αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας.»
Τρόποι και μορφές αυτοφροντίδας
«Η αυτοφροντίδα μπορεί να έχει διάφορες μορφές και να εφαρμοστεί σε πολλές πτυχές της ζωής μας. Μερικές ιδέες αυτοφροντίδας είναι:
Σωματική Αυτοφροντίδα:
Άσκηση: Η τακτική άσκηση βοηθά στη μείωση του στρες και τη βελτίωση της ψυχικής υγείας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) συνιστά 150 λεπτά άσκησης την εβδομάδα. Ύπνος: Ένας σταθερός και επαρκής ύπνος είναι κρίσιμος για την ψυχική και σωματική υγεία. Η επιστημονική έρευνα έδειξε ότι οι βελτιωμένες συνήθειες ύπνου είχαν τη μεγαλύτερη επίδραση στην ψυχική ευεξία.
Διατροφή: Μια ισορροπημένη διατροφή συμβάλλει σημαντικά στην ψυχική υγεία. Συναισθηματική Αυτοφροντίδα Θετική Αυτοσυζήτηση και Αναστοχασμός: Η ενίσχυση των θετικών σκέψεων και η αυτοαποδοχή βοηθούν στη μείωση του άγχους. Χαλάρωση: Δραστηριότητες όπως οι χαλαρωτικά μπάνια και οι περίπατοι στη φύση συμβάλλουν στη συναισθηματική ευεξία. Κοινωνικές Συναντήσεις: Προγραμματίστε τακτικές συναντήσεις με φίλους ή οικογένεια για να διατηρείτε ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς. Πνευματική Αυτοφροντίδα Διαλογισμός και Προσευχή: Αυτές οι πρακτικές μπορούν να βοηθήσουν στην αναζήτηση της εσωτερικής ηρεμίας και του σκοπού.
Δημιουργία Ευγνωμοσύνης: Κρατήστε ένα ημερολόγιο ευγνωμοσύνης και καταγράψτε καθημερινά τα πράγματα για τα οποία είστε ευγνώμονες.
Πρακτική Αυτοφροντίδα:
Οργάνωση Χρόνου: Η αποτελεσματική διαχείριση του χρόνου σας βοηθά να μειώσετε το στρες και να αυξήσετε την παραγωγικότητά σας. Καθημερινές Συνήθειες: Απλές καθημερινές πρακτικές, όπως το στρώσιμο του κρεβατιού και η προσωπική υγιεινή, μπορούν να συμβάλλουν στην αυτοφροντίδα.»
Πώς μπορούν οι σύγχρονες τεχνολογίες και οι ψηφιακές εφαρμογές να βοηθήσουν στην αυτοφροντίδα και στη βελτίωση της ψυχικής υγείας;
«Οι σύγχρονες τεχνολογίες και οι ψηφιακές εφαρμογές μπορούν να βοηθήσουν στην αυτοφροντίδα και στη βελτίωση της ψυχικής υγείας μέσω:
Εφαρμογές παρακολούθησης υγείας: Εφαρμογές που παρακολουθούν την άσκηση, τον ύπνο και τη διατροφή μπορούν να βοηθήσουν τα άτομα να διατηρήσουν υγιεινές συνήθειες. Εφαρμογές διαλογισμού και χαλάρωσης: Εφαρμογές όπως το Headspace και το Calm προσφέρουν καθοδηγούμενες ασκήσεις διαλογισμού και τεχνικές χαλάρωσης. Online συμβουλευτική και θεραπεία: Πλατφόρμες όπως το hiwellapp και το clicktotherapy προσφέρουν πρόσβαση σε επαγγελματίες ψυχικής υγείας μέσω του διαδικτύου. Κοινωνικά δίκτυα υποστήριξης: Online κοινότητες και φόρουμ παρέχουν χώρο για την ανταλλαγή εμπειριών και την υποστήριξη μεταξύ ατόμων με παρόμοια προβλήματα. Υπενθυμίσεις και ειδοποιήσεις: Ψηφιακές εφαρμογές μπορούν να στέλνουν υπενθυμίσεις για τακτικές διαλείμματα αυτοφροντίδας και ενθάρρυνση για την τήρηση υγιεινών συνηθειών.»
Συμπεράσματα
«Η αυτοφροντίδα αποτελεί έναν κρίσιμο παράγοντα για τη διασφάλιση της ψυχικής και σωματικής ευεξίας. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι πρακτικές αυτοφροντίδας ήταν πάντα μέρος της καθημερινότητάς μας. Στις μέρες μας, αυτές οι πρακτικές έχουν εξελιχθεί, διαφοροποιηθεί και προσαρμοστεί στους σύγχρονους ρυθμούς ζωής, προκειμένου να ανταποκρίνονται καλύτερα στις ανάγκες του σημερινού ανθρώπου. Είναι σημαντικό να μπορούμε να αναγνωρίζουμε πότε χρειαζόμαστε περισσότερη αυτοφροντίδα και να ξεπερνάμε τυχόν εμπόδια που μας δυσκολεύουν. Η αξιοποίηση των σύγχρονων τεχνολογιών και των ψηφιακών εφαρμογών μπορεί να προσφέρει πολύτιμη υποστήριξη, διευκολύνοντας την παρακολούθηση και τη διαχείριση της υγείας μας. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούμε να ενισχύσουμε την ευεξία μας και να φροντίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας. Η προώθηση της αυτοφροντίδας και η εκπαίδευσή μας, αν αυτό απαιτείται, μπορεί να συμβάλλει σημαντικά στη βελτίωση της ψυχικής και σωματικής υγείας. Η αυτοφροντίδα δεν είναι απλώς μια πρακτική, αλλά ένας τρόπος ζωής που ενισχύει την αυτονομία, την ευεξία και την ποιότητα ζωής μας. Στο πλαίσιο αυτό, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η φροντίδα του εαυτού μας δεν είναι εγωιστική, αλλά απαραίτητη για να μπορέσουμε να φροντίσουμε και τους γύρω μας.»
Ψυχολογία και Ανάληψη Ευθυνών: Το Κλειδί για την Προσωπική Ανάπτυξη
Η ανάληψη ευθυνών αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι της ψυχολογίας του κάθε ανθρώπου καθώς επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τον κόσμο γύρω μας. Η ικανότητα να αναγνωρίζουμε τις δικές μας ενέργειες και να αναλαμβάνουμε τις συνέπειές τους μας επιτρέπει να αναπτύξουμε αίσθημα αυτοελέγχου και αυτοπεποίθησης. Αντίστοιχα, η αποφυγή της ευθύνης μπορεί να οδηγήσει σε αίσθημα ανασφάλειας.
Το Cityvibes.gr «φιλοξένησε» εκ νέου τον Ψυχολόγο Παναγιώτη Νταϊλάκη, ώστε να απαντήσει στις σχετικές ερωτήσεις μας.
Ο Παναγιώτης Νταϊλάκης είναι Ψυχολόγος, Νευροεπιστήμονας του τμήματος Ιατρικής ΑΠΘ, συγγραφέας και ερευνητής. Προσφέρει ψυχική φροντίδα στην έδρα του η οποία βρίσκεται στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, στην οδό Κομνηνών 12.
Πώς θεωρείτε ότι η ανάληψη ευθυνών συνδέεται με την ψυχολογική ευεξία και την προσωπική ανάπτυξη ενός ατόμου;
«H ανάληψη ευθυνών είναι αυτό που δίνει νόημα στην ζωή. Ειδικά στη σήμερον ημέρα ακούμε ιδιαίτερα συχνά για τα δικαιώματα των πολιτών. Αυτό που δεν ακούμε συχνά όμως είναι για τις ατομικές ευθύνες. Πρέπει να καταλάβουμε κάποια στιγμή ότι τα δικαιώματα του ανθρώπου δίπλα μας, είναι δική μας ευθύνη. Δεν μπορεί να υπάρχει το ένα χωρίς το άλλο, εκτός και αν μιλάμε για ένα παιδί που μονάχα ζητάει πράγματα και δεν έχει καταλάβει, ακόμα, ότι είναι κομμάτι μιας κοινωνίας. Αυτό που πιστεύω είναι ότι λαμβάνοντας ευθύνες, δηλαδή ένα ψυχολογικό “φορτίο”, αποκτάμε αυτομάτως και εμείς οι ίδιοι αξία ανάλογα το βάρος του φορτίου που έχουμε αποφασίσει να κουβαλήσουμε στους ώμους μας. Στον Χριστιανισμό αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στο αρχέτυπο του Ιησού Χριστού και τον τίμιο Σταυρό. Για να δώσω ένα παράδειγμα σχετικά με τα προαναφερθέντα. Φανταστείτε έναν γονέα να χάνει την δουλειά του. Αυτό θα του επιφέρει άγχος, όχι μόνο εξαιτίας του γεγονότος αυτού, αλλά γιατί ελλοχεύει ο κίνδυνος ότι αυτή η κατάσταση θα επηρεάσει και έναν άλλο πολύ πιο σημαντικό τομέα, δηλαδή την οικογένειά του. Τι μας διδάσκει όμως αυτό; O γονέας αυτός αποφάσισε να αναλάβει την ευθύνη της δημιουργίας και επιβίωσης της οικογένειάς του. Άρα παίζει ο ίδιος καθοριστικό ρόλο προς την οικογένεια και είναι ιδιαίτερα πολύτιμος. Έτσι, επιστρεφουμε όπως καταλαβαίνετε στην ιδέα ότι η ανάληψη ευθυνών είναι αυτό που δίνει νόημα στην ζωή.»
Ποιες είναι οι συνήθειες ή οι παράγοντες που μπορούν να εμποδίσουν κάποιον από το να αναλάβει ευθύνες στη ζωή του;
«Θεωρώ ότι ένα βασικό στοιχείο που μας εμποδίζει να αναλάβουμε ευθύνες είναι ηθελημένη αδράνεια. Σίγουρα έχει τύχει σε όλους μας να δούμε κάτι, κατά την διάρκεια της ημέρας μας, για το οποίο μπορούσαμε να κάνουμε κάτι αλλά επιλέξαμε την αδράνεια. Μαθαίνουμε να αντιδρούμε στα ερεθίσματα με αυτόν τον τρόπο τροφοδοτόντας, έτσι, μια συνήθεια που μακροπρόθεσμα επηρεάζει πολλές πτυχές της ζωής μας. Αν παραμένουμε αδρανείς σε πράγματα που γνωρίζουμε ότι μπορούμε να κάνουμε κάτι, αυτό τι μας καθιστα; Σίγουρα όχι χρήσιμους. Ένας άνθρωπος που γνωρίζει ότι δεν είναι χρήσιμος, σίγουρα δεν έχει μια υψηλή εικόνα για τον εαυτό του. Αυτό μπορεί να οδηγήσει στην δημιουργία της καταθλιπτικής ή αγχώδους συμπτωματολογίας. Αν το σκεφτούμε όμως πιο σφαιρικά, είναι μονάχα η ηθελημένη αδράνεια που μας εμποδίζει να αναλαμβάνουμε ευθύνες; Κατά την άποψή μου όχι. Καθοριστικό ρόλο, θεωρώ πως έχουν η απογοήτευση και ο φόβος που έχουμε εισπράξει από την κοινωνία στην οποία ζούμε. Είναι ευρέως γνωστό ότι η πολιτική σκηνή δίνει στους νέους ένα σχεδιάγραμμα ζωής. Ένα πακετάκι, αν θέλετε, που λέει πως αν ακολουθήσουμε τους κανόνες του ίσως να έχουμε μιαν καλή ζωή. Αυτό είναι το εξής: οι νέοι θα διαβάσουν, θα πανε στα φροντιστήρια, θα δώσουν πανελλήνιες και έτσι θα περάσουν σε μια σχολή ώστε όταν την τελειώσουν να έχουν μια σταθερή εργασία. Η πραγματικότητα, όμως, είναι διαφορετική ιδιαίτερα στο τελευταίο κομμάτι. Υπάρχει μεγάλη πιθανότητα οι νέοι αυτοί, όταν τελειώσουν τις σπουδές, να μη συναντήσουν συνολικά αυτήν την προσδοκία. Οπότε, ως απάντηση-αντίδραση προς αυτό, πολλοί νέοι, ειδικότερα στην Ελλάδα, επιλέγουν την αποφυγή της λήψης ευθυνών. Δυστυχώς όμως, αυτή η στάση δεν πρόκειται να δώσει λύση στο πρόβλημα.»
Πώς μπορεί η ψυχολογία να συνδράμει στην ανάπτυξη της διάθεσης για την ανάληψη ευθυνών;
«Σίγουρα η εμπειρία του ταξιδιού της ανακάλυψης του εαυτού μπορεί να είναι ευεργετική καθώς ο ίδιος ο θεραπευόμενος θα μπορέσει να ανακαλύψει τις πτυχές του εαυτού του και τις κρυμμένες ικανότητές του. Ο Ντοστογιέφσκι το συνοψίζει όμορφα: “Κάθε άνθρωπος δεν είναι μόνο υπεύθυνος για ό,τι κάνει, αλλά για αυτό που κάνουν όλοι οι άλλοι” και ότι “υπάρχει μόνο ένας τρόπος για τη σωτηρία, και αυτός είναι να καταστήσεις τον εαυτό σου υπεύθυνο για όλες τις αμαρτίες των ανθρώπων. Το να αναλάβεις αυτή την ευθύνη σημαίνει ότι πρέπει να αλλάξεις τη συνείδησή σου”. Το παραπάνω θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως εξής : για να αλλάξεις τον κόσμο, ξεκίνα με το να αλλάξεις πρώτα τον εαυτό σου.»
Ποιες συμβουλές θα δίνατε σε κάποιον που αντιμετωπίζει δυσκολίες στο να αναλάβει ευθύνες στην επαγγελματική ή προσωπική του ζωή;
«Στις συνεδρίες μου, μερικές φορές, θέτω την παρακάτω ερώτηση. Αν αποφασίσεις να μην αναλάβεις την ευθύνη, είναι η εναλλακτική καλύτερη; Αξίζει να σημειωθεί ότι, οι νέοι σήμερα ψάχνουν απεγνωσμένα να βρουν νόημα στην ζωή. Πολλές φορές έχω ακούσει κατα την εμπειρία μου, την φράση “δεν ξέρω με τι να ασχοληθώ στην ζωή μου, δεν ξέρω τι να σπουδάσω, τι δουλειά να κάνω”. Η συμβουλή μου, λοιπόν, είναι η εξής: κάτσε δέκα λεπτά και σκέψου τι θα μπορούσες να διορθώσεις στην ζωή σου. Φτιάξε μια λίστα από το πιο εύκολο προς το πιο δύσκολο και ξεκίνα να το αλλάζεις ένα – ένα, έτσι ώστε το σήμερα να είναι λίγο καλύτερο από το χθες. Θα δεις ότι μπορείς να κάνεις θαύματα.»
Περισσότερες πληροφορίες για τον Ψυχολόγο Παναγιώτη Νταϊλάκη, μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του panagiotisntailakis.com
Τα μυστικά του Νου: Συνομιλώντας με έναν Ψυχολόγο για τις Αρνητικές Σκέψεις
Οι αρνητικές σκέψεις αποτελούν μια φυσιολογική πτυχή της ανθρώπινης ψυχολογίας. Συχνά, οι άνθρωποι τείνουν να εστιάζουν σε αρνητικά σενάρια, αμφιβολίες και φόβους, δημιουργώντας έναν εσωτερικό διάλογο που ενισχύει τα αρνητικά συναισθήματα. Αυτή η τάση μπορεί να οφείλεται σε ποικίλους παράγοντες, όπως η ανασφάλεια, ο φόβος της αποτυχίας ή η κοινωνική πίεση.
Το Cityvibes.gr «φιλοξένησε» τον Ψυχολόγο Παναγιώτη Νταϊλάκη, με σκοπό να «ρίξει φως» στο εν λόγω ζήτημα.
Ο Παναγιώτης Νταϊλάκης είναι Ψυχολόγος, Νευροεπιστήμονας του τμήματος Ιατρικής ΑΠΘ, συγγραφέας και ερευνητής. Προσφέρει ψυχική φροντίδα στην έδρα του η οποία βρίσκεται στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, στην οδό Κομνηνών 12.
Ποιες είναι οι συνηθισμένες καταστάσεις που συνήθως προκαλούν αρνητικές σκέψεις και πώς μπορεί κάποιος να τις αναγνωρίσει πιο εύκολα;
«Η ερώτηση αυτή είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη καθώς ο κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός και οι περιπτώσεις μοναδικές. Αν υποθέσουμε, όμως, ότι δεχόμαστε την ύπαρξη μιας καθολικής διαδρομής η οποία μας οδηγεί στην δημιουργία αρνητικών σκέψεων, η άποψή μου είναι πως επειδή η ζωή είναι τόσο δύσκολη και απαιτητική αν δεν της δώσεις όλα όσα έχεις, οι πιθανότητες να δημιουργηθουν πικρίες μέσα σου και να υπερτερήσει το σκοτάδι είναι ιδιαίτερα υψηλές. Σαφώς, όλους μας τρομάζει το γεγονός ότι η ζωή είναι σύντομη και δύσκολη, αλλά αυτό είναι που την καθιστά τη μεγαλύτερη περιπέτεια που θα βιώσουμε. Θεωρώ πως αυτοί οι οποίοι επιλέγουν την σιγουριά και φοβούνται να λάβουν μέρος στην παραπάνω περιπέτεια, ίσως ξεκινήσουν να αντιμετωπίζουν, μετά από κάποια χρόνια, τα άτομα που έχουν πετύχει στην ζωή τους με ζήλια, λύπη, ίσως, και κακία. Δηλαδή, αρνητικά συναισθήματα. Συναισθήματα τα οποία είναι απλώς μια προβολή ως προς αυτά που νιώθουν για τον ίδιο τους τον εαυτό. Οπότε ως απάντηση προς το ερώτημά σας προτείνω το εξής: όταν αντιλαμβανόμαστε ότι έχουμε μια αρνητική σκέψη να κάνουμε τις παρακάτω ερωτήσεις στον εαυτό μας:
Τι με οδήγησε σε αυτήν την σκέψη;
Που συνέβαλα εγώ στην δημιουργία αυτής της κατάστασης;
Πως με κάνει να νιώθω;
Τι μπορώ να κάνω, ρεαλιστικά, εγώ για αυτό;»
Πώς μπορεί κάποιος να αναπτύξει ενδιαφέρον και ευαισθησία για τις θετικές πτυχές της ζωής, ακόμα και όταν αντιμετωπίζει προκλήσεις;
«Όπως αναφέραμε και παραπάνω η ζωή είναι μικρή και γεμάτη δυσκολίες. Ποιά “όπλα” έχω, όμως, στην κατοχή μου για να μπορέσω να ανταπεξέλθω στις τελευταίες; Η απάντηση είναι πως τα “όπλα” αυτά είναι δύο, η ευγνωμοσύνη και η πίστη. Ευγνωμοσύνη για τα πράγματα που έχω και πίστη ότι, στο μέλλον, αυτά που σχεδιάζω θα πετύχουν. Ότι είμαι έτοιμος να αντιμετωπίσω όποια πρόκληση και να έρθει. Αναφέρομαι στην πίστη καθώς θεωρώ πως αποτελεί την υψηλότερη μορφή ελπίδος που μπορούμε να έχουμε ενάντια στις σκοτεινές ημέρες που βιώνουμε ή θα βιώσουμε. Ετσι, έχοντας τα δύο προαναφερθέντα θα μπορέσουμε να δούμε τις θετικές πτυχές της ζωής χωρίς να μας κατακλύζει ο φόβος των αρνητικών σκέψεων που μας καθιστά τυφλούς. Όλοι μας μπορούμε να βρεθούμε σε δυσβάσταχτες καταστάσεις, σε αυτές όμως είναι που η ευγνωμοσύνη για αυτά που έχουμε γίνεται αναγκαία και η πίστη γίνεται ο σύμμαχός μας.»
Υπάρχουν συγκεκριμένες στρατηγικές ή τεχνικές που μπορεί κάποιος να χρησιμοποιήσει για να αντιμετωπίσει τις αρνητικές σκέψεις κατά τη διάρκεια της καθημερινής του ζωής;
«Υπάρχουν στρατηγικές που μπορούν να προσαρμοστούν στις ανάγκες και τις προτιμήσεις κάθε ατόμου τις οποίες θα αναφέρω και παρακάτω. Σε αυτό το σημείο όμως θα ήθελα να απαντήσω στην ερώτησή σας με μια σκέψη συμβολικού χαρακτήρα. Στις συνεδρίες μου, μου αρέσει ιδιαίτερα να αναφέρομαι στις διδαχές της ιστορικής κληρονομιάς καθώς αποτελείται από πληθώρα αρχέτυπων και αλληγοριών οι οποίες εμπεριέχουν την κρυμμένη αλήθεια. Δεν είναι τυχαίο που μόνον με το να έρθουμε αντιμέτωποι με αυτό που φοβόμαστε μπορούμε να εξελιχθούμε πραγματικά. Άλλωστε η τεχνική της έκθεσης (exposure) χρησιμοποιείται από πολλούς θεραπευτές. Ας το σκεφτούμε και ως αλληγορία, όλοι γνωρίζουμε την ιστορία με το φίδι και τον κήπο της Εδέμ. Είτε μας αρέσει είτε όχι, τα φίδια υπάρχουν στον κόσμο. Το να ελπίζουμε για έναν κόσμο χωρίς φίδια είναι ουτοπικό. Αυτό όμως που μπορούμε να κάνουμε, πρακτικά, είναι να γίνουμε εμείς οι γητευτές των φιδιών. Έτσι, δημιουργείται το παράδοξο, το οποίο λέει πως αυτά που φοβόμαστε είναι και αυτά που αν τα αντιμετωπίσουμε θα μας βοηθήσουν να εξελιχθούμε. Γιαυτό άλλωστε το φίδι συμβολίζει πολλές φορές και την αναγέννηση.»
Πώς μπορεί κάποιος να διαχειριστεί καλύτερα την αυτοκριτική του και να αναπτύξει μια πιο ενημερωμένη και ενθαρρυντική προσέγγιση προς τον εαυτό του;
«Θεωρώ σημαντικό να αναλύσουμε, αρχικά, πως μπορεί κάποιος να κάνει αυτοκριτική. H εμπειρία μου με οδηγεί στο συμπέρασμα ότι αυτό που αναφέρεται στο Κατά Ιωάννη Ευαγγέλιον ενδεχομένως να ισχύει, “ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς”. Σε όλους μας έχει τύχει να λέμε πράγματα που δεν τα πιστεύουμε πραγματικά σε βαθμό που να δημιουργούμε, μερικές φορές, μία ταυτότητα η οποία περιέχει ψέματα. Εθελοτυφλούμε μπροστά στην ωμή αλήθεια διότι δεν είμαστε έτοιμοι να την αντιμετωπίσουμε και φοβόμαστε τις συνέπειές της. Γι αυτόν ακριβώς τον λόγο ο δρόμος προς την αλήθεια είναι ιδιαίτερα επίπονος. Αυτή, όμως, είναι η ουσία της αυτοκριτικής. Η αναγνώριση της αληθινής όψης του εαυτού μας. Μια ερώτηση που κάνω συνήθως είναι η εξής: “Πως θα ήταν ο εαυτός σου τώρα αν είχες αναλάβει όλες τις ευθύνες που θα έπρεπε να είχες αναλάβει και αν είχες ολοκληρώσει όλα αυτά που ήθελες να ολοκληρώσεις;” Μια ενθαρρυντική προσέγγιση είναι να σκεφτούμε ότι ποτέ δεν είναι αργά να κάνουμε την αλλαγή που επιθυμούμε, αρκεί μονάχα να βρούμε το θάρρος να αποδεχτούμε την αλήθεια και να σκεφτούμε μια στρατηγική για το πως θέλουμε να ζήσουμε την ίδια μας την ζωή. Άλλωστε, όπως είχε πει και ο Καρλ Γιούνγκ, δεν είσαι αυτά που σου συνέβησαν αλλά αυτά που επιλέγεις να γίνεις.»
Ποιες είναι οι συγκεκριμένες συμβουλές ή ασκήσεις που μπορεί να ενσωματώσει κάποιος στην καθημερινή του ρουτίνα για να ενισχύσει τη θετική του ψυχολογία;
«Νοῦς ὑγιής ἐν σώματι ὑγιεῖ. Είναι σημαντικό να υπάρχει μια υγιής ισορροπία ανάμεσα στα δύο. Δεν είναι τυχαίο το γεγονός που η γυμναστική και η μεσογειακή δίαιτα παίζουν καθοριστικό ρόλο στην διατήρηση της ευεξίας του ατόμου. Θα ήθελα όμως να μείνω στο πρώτο κομμάτι, νοῦς ὑγιής. Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της εκπαίδευσης, κατά την άποψή μου, είναι ότι σου μαθαίνουν τι να σκέφτεσαι και όχι πως να σκέφτεσαι. Η ανάπτυξη της κριτικής ικανότητας και της αμφισβήτησης είναι η αρχή της πραγματικής σοφίας. Το να επιθυμούμε απλώς να είμαστε ευτυχισμένοι δεν θα μας βοηθήσει όταν έρθουν οι δυσκολίες της ζωής, αυτό που θα μας βοηθήσει είναι οι δεξιότητες που έχουμε αναπτύξει από τις, περασμένες, δύσκολες εμπειρίες μας και το στήριγμα των προσώπων που έχουμε δίπλα μας. Τα προαναφερθέντα όμως απαιτούν και ένα καλό επίπεδο αυτογνωσίας. Έτσι, συνοψίζοντας, θα πρότεινα τα εξής βασικά “συστατικά” που μας βοηθάνε καθημερινά:
Αναγνώριση θετικών στιγμών: Καθημερινά, προσπάθησε να αναγνωρίσεις και να εκτιμάς τις θετικές στιγμές που βιώνεις.
Ασκήσεις αισιοδοξίας: Καθημερινά, σκέψου ή γράψε τρία πράγματα που σε κάνουν αισιόδοξο ή ευγνώμον. Αυτό μπορεί να υποστηρίξει τη θετική σκέψη.
Καθημερινή αναζωογόνηση: Κάνε μικρά διαλείμματα κατά τη διάρκεια της ημέρας για να αναζωογονηθείς. Μια βόλτα, μια βαθιά αναπνοή, ή μια γρήγορη άσκηση.
Κοινωνική σύνδεση: Συνδέσου με άλλους ανθρώπους. Οι κοινωνικές σχέσεις μπορούν να συμβάλουν στην ψυχική ευεξία. Κάνε προσπάθεια να περνάς χρόνο με φίλους και οικογένεια.
Στόχοι: Καθορισε μικρούς εβδομαδιαίους στόχους.
Μην διστάσεις να ζητήσεις βοήθεια από έναν ειδικό αν νιώθεις ότι το χρειάζεσαι.»
Περισσότερες πληροφορίες για τον Ψυχολόγο Παναγιώτη Νταϊλάκη, μπορείτε να βρείτε στην ιστοσελίδα του panagiotisntailakis.com
