Η φράση «Νους ορά και νους ακούει» αποτυπώνει με απλότητα και βάθος μια αλήθεια που απασχόλησε φιλοσοφία, ανθρωπολογία, σημειωτική και εκπαίδευση: η εμπειρία του κόσμου δεν είναι παθητική αντανάκλαση ερεθισμάτων, αλλά ενεργητική κατασκευή του ανθρώπινου νου. Ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως κάτοπτρο της πραγματικότητας, αλλά ως δημιουργός ενός κόσμου, όπου η αντίληψη, η μνήμη, η φαντασία και η γλώσσα αλληλοδιαπλέκονται για να παραγάγουν νόημα καθορίζοντας την ανθρώπινη εμπειρία (Friston, 2010).

Φιλοσοφική διάσταση: Ο νους ως αρχιτέκτονας της πραγματικότητας

Η φιλοσοφία ανέκαθεν διερεύνησε τη σχέση νου και πραγματικότητας. Στον Πλάτωνα, η αλήθεια δεν εντοπίζεται στα αισθητά, αλλά στις ιδέες, τις οποίες «ο νους ορά» μέσα από την ενόραση (Plato, 2000). Για τον Αριστοτέλη, οι αισθήσεις αποτελούν την πρώτη ύλη, αλλά ο νους είναι εκείνος που προσδίδει μορφή, καθιστώντας την εμπειρία γνώση (Aristotle, 1984).

Η νεότερη φιλοσοφία επιβεβαιώνει αυτήν τη θέση. Ο Kant (1781/1998) υποστηρίζει ότι ο νους οργανώνει την εμπειρία μέσω κατηγοριών, ενώ ο Husserl (1931/1960) με τη φαινομενολογία προτείνει ότι η συνείδηση «προθέτει» τον κόσμο. Αντίστοιχα, η ερμηνευτική φιλοσοφία του Gadamer (1960/2004) δείχνει ότι η κατανόηση είναι ιστορικά και πολιτισμικά ενταγμένη, πράγμα που σημαίνει πως «ο νους ακούει» όχι απλώς τα δεδομένα, αλλά και τα συμφραζόμενα που τα περιβάλλουν.

Έτσι, η φράση «Νους ορά και νους ακούει» συνοψίζει τη φιλοσοφική πεποίθηση ότι ο κόσμος δεν υπάρχει ως ουδέτερη πραγματικότητα, αλλά ως φαινόμενο της συνείδησης.

Ανθρωπολογική διάσταση: Ο κόσμος ως πολιτισμική κατασκευή

Η ανθρωπολογία επιβεβαιώνει ότι ο νους δεν προσλαμβάνει τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο σε κάθε κοινωνία, αλλά μέσα από φίλτρα πολιτισμικά. Ο Geertz (1973) τονίζει ότι ο άνθρωπος είναι εγκλωβισμένος σε «ιστούς σημασίας» που ο ίδιος ύφανε. Ο Remotti (1990) μιλά για την invenzione dell’uomo, υπογραμμίζοντας ότι η έννοια του ανθρώπου και της πραγματικότητας είναι επινοήσεις που δημιουργούνται και ανανεώνονται πολιτισμικά.

Επιπλέον, η ιταλική παράδοση της antropologia simbolica δείχνει ότι οι τρόποι που «βλέπουμε» και «ακούμε» τον κόσμο εξαρτώνται από τις μυθολογίες, τις αφηγήσεις και τις γλωσσικές πρακτικές μιας κοινωνίας (Fabietti, 2011). Για παράδειγμα, η έννοια της φύσης ή του θείου διαφοροποιείται ριζικά από πολιτισμό σε πολιτισμό, πράγμα που φανερώνει ότι ο εγκέφαλος δεν προσλαμβάνει το ίδιο ερέθισμα με τον ίδιο τρόπο παντού, αλλά μέσα από ένα πλέγμα κοινωνικά δομημένων ερμηνειών.

Έτσι, ανθρωπολογικά, «Νους ορά και νους ακούει» σημαίνει ότι η πραγματικότητα είναι πάντα κοινωνικά και πολιτισμικά μεσολαβημένη.

Σημειωτική διάσταση: Ο κόσμος ως κείμενο

Η σημειωτική προσεγγίζει τον κόσμο ως σύστημα σημείων. Ο Eco (1979) αναφέρει ότι κάθε εμπειρία αποτελεί ανοιχτό έργο (opera aperta), που αποκτά νόημα μόνο μέσω της ενεργητικής συμμετοχής του ερμηνευτή. Ο Barthes (1977) υποστηρίζει ότι ο δέκτης είναι αυτός που παράγει το νόημα, ενώ ο Greimas (1987) με το σημειωτικό τετράγωνο αποκαλύπτει πώς ο νους οργανώνει τον κόσμο με βάση αντιθετικά ζεύγη (ζωή/θάνατος, καλό/κακό).

Από αυτή την οπτική, η φράση «Νους ορά και νους ακούει» σημαίνει ότι ο εγκέφαλος λειτουργεί σαν σημειωτικός μηχανισμός, ο οποίος μετατρέπει τις αισθήσεις σε νοήματα. Ακόμη και η αντίληψη της φύσης ή της τέχνης γίνεται μέσω συμβόλων. Για παράδειγμα, η εικόνα μιας γάτας σε διαφορετικούς πολιτισμούς μπορεί να σημαίνει αγνότητα, μαγεία ή καλοτυχία — επιβεβαιώνοντας ότι η εμπειρία δεν είναι ποτέ ουδέτερη (Eco, 1976).

Εκπαιδευτική διάσταση: Ο νους ως δημιουργός μάθησης

Η εκπαίδευση αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο ο νους, μέσα από τη φαντασία και την κριτική σκέψη, δημιουργεί τον κόσμο της γνώσης. Ο Vygotsky (1978) έδειξε ότι η μάθηση είναι κοινωνική διαδικασία: ο μαθητής δεν απλώς λαμβάνει πληροφορίες, αλλά «ακούει» και «βλέπει» μέσα από τα εργαλεία της γλώσσας και της πολιτισμικής αλληλεπίδρασης. Ο Bruner (1990) μίλησε για τη σημασία της αφήγησης στη μάθηση, ενώ ο Malavasi (2001) στην ιταλική παιδαγωγική παράδοση τόνισε ότι η φαντασία είναι αναγκαία για την κατανόηση και δημιουργία νέων γνώσεων.

Η εκπαιδευτική πράξη, επομένως, δεν περιορίζεται στην παροχή δεδομένων. Αντίθετα, δημιουργεί συνθήκες, ώστε «ο νους να ορά και να ακούει», δηλαδή να κατασκευάζει ενεργά τον κόσμο. Η σύνδεση γνώσης και φαντασίας ενισχύει όχι μόνο την κατανόηση, αλλά και την ικανότητα του μαθητή να διαμορφώνει την πραγματικότητα σύμφωνα με τις αξίες και τα νοήματα της κοινότητας.

Η φράση «Νους ορά και νους ακούει» αποτελεί γόνιμο σημείο συνάντησης φιλοσοφίας, ανθρωπολογίας, σημειωτικής και εκπαίδευσης. Φιλοσοφικά, ο νους δεν είναι καθρέφτης αλλά αρχιτέκτονας της εμπειρίας· ανθρωπολογικά, η πραγματικότητα είναι πολιτισμικά υφασμένη· σημειωτικά, ο κόσμος διαβάζεται και ερμηνεύεται ως κείμενο· και εκπαιδευτικά, η μάθηση είναι πράξη δημιουργίας. Ο εγκέφαλος, επομένως, δεν είναι απλώς όργανο πρόσληψης, αλλά θεμελιώδης δημιουργός κόσμων — ενός κόσμου που υπάρχει γιατί ο νους τον βλέπει και τον ακούει.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

• Aristotle. (1984). The complete works of Aristotle (J. Barnes, Ed.). Princeton University Press.
• Barthes, R. (1977). Image, music, text (S. Heath, Trans.). Hill and Wang.
• Bruner, J. (1990). Acts of meaning. Harvard University Press.
• Eco, U. (1976). A theory of semiotics. Indiana University Press.
• Eco, U. (1979). L’opera aperta. Bompiani.
• Fabietti, U. (2011). Elementi di antropologia culturale. Mondadori Università.
• Friston, K. (2010). The free-energy principle: A unified brain theory? Nature Reviews Neuroscience, 11(2), 127–138.
• Gadamer, H.-G. (2004). Truth and method (2nd rev. ed., J. Weinsheimer & D. G. Marshall, Trans.). Continuum. (Original work published 1960)
• Geertz, C. (1973). The interpretation of cultures. Basic Books.
• Greimas, A. J. (1987). On meaning: Selected writings in semiotic theory. University of Minnesota Press.
• Husserl, E. (1960). Cartesian meditations: An introduction to phenomenology (D. Cairns, Trans.). Martinus Nijhoff. (Original work published 1931)
• Kant, I. (1998). Critique of pure reason (P. Guyer & A. W. Wood, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1781)
• Malavasi, P. (2001). Educazione e immaginazione: Percorsi pedagogici. La Scuola.
• Plato. (2000). Timaeus (D. Zeyl, Trans.). Hackett Publishing.
• Remotti, F. (1990). Noi, primitivi: Lo specchio dell’antropologia. Laterza.
• Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press.

Η ηθική φιλοσοφία δεν αποτελεί μόνο θεωρητική ενασχόληση αλλά βρίσκει εφαρμογή σε διάφορους τομείς της κοινωνίας, όπως η πολιτική, η επιστήμη, η ιατρική και οι επιχειρήσεις. Η ανάλυση των ηθικών αρχών και η πρακτική εφαρμογή τους βοηθούν στην επίλυση σύγχρονων ηθικών διλημμάτων.

Ηθική στη λήψη αποφάσεων

Οι ηθικές θεωρίες, όπως ο καντιανισμός, ο ωφελιμισμός και η αρεταϊκή ηθική, παρέχουν διαφορετικά πλαίσια για τη λήψη ηθικών αποφάσεων (Singer, 2011). Για παράδειγμα, ο καντιανισμός τονίζει την ηθική υποχρέωση και την καθολική νομοθεσία των πράξεων, ενώ ο ωφελιμισμός εστιάζει στην επίτευξη του μεγαλύτερου δυνατού καλού.

Ηθική στην επιστήμη και την τεχνολογία

Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας και της επιστήμης εγείρει σημαντικά ηθικά ζητήματα. Ζητήματα όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η βιοηθική και η προστασία των προσωπικών δεδομένων απαιτούν ηθική καθοδήγηση και ρύθμιση (Bostrom, 2014).

Επιχειρηματική ηθική

Η επιχειρηματική ηθική αφορά την εφαρμογή ηθικών αρχών στις επιχειρήσεις, διασφαλίζοντας τη δικαιοσύνη, τη διαφάνεια και την κοινωνική ευθύνη. Εταιρείες που ενσωματώνουν ηθικές πρακτικές έχουν θετικό κοινωνικό αντίκτυπο και αυξημένη εμπιστοσύνη από τους καταναλωτές (Freeman, 1984).

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

• Bostrom, N. (2014). Superintelligence: Paths, dangers, strategies. Oxford University Press.
• Freeman, R. E. (1984). Strategic management: A stakeholder approach. Pitman.
• Singer, P. (2011). Practical ethics. Cambridge University Press.

Η φιλοσοφία αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά και αρχαία ανθρώπινα εγχειρήματα, μια ανεξερεύνητη θαλάσσια επιφάνεια στον ωκεανό της γνώσης. Παρότι δεν μπορούμε να την περιγράψουμε με μία απλή πρόταση, η φιλοσοφία είναι ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος αναζητά την αλήθεια, την κατανόηση και τη σοφία στον κόσμο γύρω του.

Η λέξη “φιλοσοφία” προέρχεται από τα αρχαία ελληνικά, συγκεκριμένα από τη σύνθετη λέξη “φιλοσοφία”, η οποία σημαίνει “αγάπη για τη σοφία”. Ο όρος αυτός χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον αρχαίο ελληνικό φιλόσοφο Πυθαγόρα, γύρω στον 6ο αιώνα π.Χ., αν και η φιλοσοφική σκέψη υπήρχε πολύ πριν από αυτόν τον χρόνο.

Η ιστορία της φιλοσοφίας μας οδηγεί σε μια εκπληκτική ποικιλία φιλοσόφων, καθένας από τους οποίους άφησε το ξεχωριστό του αποτύπωμα στην ανθρώπινη σκέψη. Από τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα στην αρχαία Ελλάδα, μέχρι τον Αριστοτέλη και τους στωικούς, η φιλοσοφία των αρχαίων Έλληνων συνέβαλε σημαντικά στη διαμόρφωση της δυτικής πνευματικής παράδοσης.

Κατά τη διάρκεια του μεσαίωνα, η φιλοσοφική σκέψη διαμορφώθηκε μέσα από το πρίσμα της θρησκείας και της θεολογίας, ενώ στην Αναγέννηση ξεκίνησε μια εποχή ανανέωσης και ανακάλυψης των αρχαίων πηγών της φιλοσοφίας.

Στη σύγχρονη εποχή, η φιλοσοφία διατηρεί τη σημασία της ως μια διακριτική διερεύνηση των θεμελιωδών ερωτήσεων που αφορούν την ύπαρξη, τη γνώση, την ηθική και την πνευματική ζωή. Από τη μεταφυσική και την επιστημολογία μέχρι την ηθική και την πολιτική φιλοσοφία, η φιλοσοφία διαδραματίζει έναν ζωτικό ρόλο στη διαμόρφωση της σκέψης και του πολιτισμού μας.

Στην ουσία της, η φιλοσοφία είναι ένα ταξίδι στην αναζήτηση της αλήθειας και της σοφίας, ένας δρόμος που ανοίγει πάνω στο άγνωστο και καλεί τον άνθρωπο να σκέφτεται, να ερευνά και να εξερευνά τα βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

Η θρησκεία και η φιλοσοφία αποτελούν δύο από τις πλέον σημαντικές και επιρρεπείς πτυχές της ανθρώπινης σκέψης. Παρότι ενδέχεται να φαίνονται διακριτές, η αλήθεια είναι ότι αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους σε πολλά επίπεδα, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της ανθρώπινης εμπειρίας και κατανόησης.

Η θρησκεία αποτελεί ένα βαθύτατα ριζωμένο και πολυσύνθετο φαινόμενο στην ανθρώπινη ιστορία. Με χιλιάδες θρησκευτικές παραδόσεις που υπάρχουν σε όλο τον κόσμο, η θρησκεία διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση των πεποιθήσεων, των αξιών και της ηθικής των κοινοτήτων και των ατόμων. Αναζητά απαντήσεις σε βαθιά ερωτήματα σχετικά με την ύπαρξη, την πνευματικότητα, τη θέση του ανθρώπου στο σύμπαν και τον σκοπό της ζωής. Η θρησκεία συχνά προσφέρει μια πνευματική πλατφόρμα για την εξέλιξη του ατόμου και την αναζήτηση της αλήθειας και της πνευματικής ευημερίας.

Από την άλλη πλευρά, η φιλοσοφία αποτελεί την ανεξερεύνητη περιοχή της ανθρώπινης σκέψης που ασχολείται με την κατανόηση και την ερμηνεία της πραγματικότητας. Αναζητά αντικειμενικές αλήθειες μέσα από λογικές και μεθοδικές διαδικασίες, προκειμένου να διαμορφώσει θεωρητικά πλαίσια για την κατανόηση του κόσμου και της ανθρώπινης ύπαρξης. Η φιλοσοφία ασχολείται με ερωτήματα σχετικά με τη φύση της πραγματικότητας, τη γνώση, την ηθική, την πολιτική, την τέχνη και την ανθρώπινη ύπαρξη.

Παρότι η θρησκεία και η φιλοσοφία ασχολούνται με διαφορετικά ερωτήματα και προσεγγίσεις, υπάρχουν σημαντικά σημεία σύγκλισης μεταξύ τους. Και οι δύο εξετάζουν τα θεμέλια της ανθρώπινης ύπαρξης και αναζητούν την αλήθεια και τη σοφία. Επιπλέον, ορισμένες φιλοσοφικές και ηθικές έννοιες έχουν επίσης εμφανίσει σημαντική επίδραση στις θρησκευτικές παραδόσεις, ενώ πολλές θρησκευτικές αντιλήψεις έχουν επηρεάσει τη φιλοσοφική σκέψη.

Συνεπώς, η θρησκεία και η φιλοσοφία, αν και διαφορετικές στη φύση και τις προσεγγίσεις τους, συμβάλλουν καθοριστικά στην ανάπτυξη και την εμπλοκή της ανθρώπινης σκέψης. Η αμοιβαία αλληλεπίδραση μεταξύ τους αποτελεί πηγή έμπνευσης και ανάπτυξης για τον ανθρώπινο πολιτισμό και την πνευματική εξέλιξη.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

Η σημειολογία αποτελεί έναν σημαντικό τομέα μελέτης στη γλωσσολογία, τη φιλοσοφία και τις κοινωνικές επιστήμες. Από την ετυμολογική άποψη, ο όρος “σημειολογία” προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις “σημείο” και “λόγος”, που σημαίνουν αντίστοιχα “σημάδι” και “μελέτη”. Συνεπώς, η σημειολογία ασχολείται με τη μελέτη των σημάτων και των σημαδιών και του τρόπου με τον οποίο μεταφέρουν νοήματα και κατανοήσεις.

Βασικές Έννοιες της Σημειολογίας

Σημάδια και Σύμβολα: Στη σημειολογία, ένα σημάδι είναι οποιοδήποτε φυσικό αντικείμενο ή γεγονός που μπορεί να μεταφέρει έννοιες και νοήματα. Τα σύμβολα είναι ένα είδος σημαδιών που έχουν συμφωνηθεί κοινωνικά να αναπαριστούν συγκεκριμένες έννοιες, όπως οι γλυκοί τροφές για την έννοια της ευτυχίας ή η ασπίδα και η δόξα για την ισχύ και την αντοχή.

Σημασία και Νόημα: Η σημασία αναφέρεται στην πρωτογενή συνειδητή εννοιολογική αξία ενός σημαδιού ή ενός συμβόλου, ενώ το νόημα αφορά το πλήρες φάσμα των νοημάτων που σχετίζονται με ένα σημάδι ή ένα σύμβολο, συμπεριλαμβανομένων και των πολιτισμικών, κοινωνικών και προσωπικών πτυχών της σημασίας του.

Σημασιολογική Ανάλυση: Η σημασιολογική ανάλυση είναι η διαδικασία αποσαφήνισης και κατανόησης των νοημάτων που μεταφέρουν τα σημάδια και τα σύμβολα. Αυτή η διαδικασία μπορεί να περιλαμβάνει τη μελέτη της συμβολικής λογικής, των πολιτισμικών παραδόσεων και των κοινωνικών πρακτικών.

Εφαρμογές της Σημειολογίας

Γλωσσολογία: Η σημειολογία συμβάλλει στη μελέτη των νοημάτων που μεταφέρουν τα λεξιλόγια, τα φράσεις και οι προτάσεις σε μια γλώσσα.

Φιλοσοφία: Στη φιλοσοφία, η σημειολογία εξετάζει τη φύση του νοήματος και της πραγματικότητας μέσα από τη μελέτη των σημάδιων και των συμβόλων.

Κοινωνικές Επιστήμες: Η σημειολογία εφαρμόζεται σε πολλούς τομείς των κοινωνικών επιστημών, όπως η κοινωνιολογία και η ανθρωπολογία, για τη μελέτη των πολιτισμικών νοημάτων και των κοινωνικών δομών.

Η σημειολογία αποτελεί ένα σημαντικό πεδίο μελέτης που μας βοηθά να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αλληλοεπιδρούν με τον κόσμο και δημιουργούν νοήματα και κατανοήσεις. Με την ανάπτυξη της τεχνολογίας και της κοινωνίας, η σημειολογία παραμένει ένα ερευνητικό πεδίο που συνεχώς εξελίσσεται και προσφέρει νέες ενδιαφέρουσες προοπτικές για την κατανόηση του κόσμου γύρω μας.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

Στο τέλος του 6ου αιώνα στις αρχές του 5ου, υπάρχει ο τρόπος εκφοράς της φιλοσοφίας, ότι βαθμιαία περνάει από την προφορικότητα στη γραφή και υπάρχουν αρκετές ενδείξεις πια, ότι κάποιοι φιλόσοφοι επικοινωνούν μεταξύ τους, όχι με άμεση προσωπική επαφή, αλλά ότι τα κείμενα, τα γραπτά κείμενα του ενός διαβάζονται από κάποιον άλλον και έτσι δημιουργείται αυτή η συνέχεια και ο διάλογος, που είναι ουσιαστικό χαρακτηριστικό της φιλοσοφίας. Η φιλοσοφία είναι κυρίως συνέχεια, ο ένας φιλόσοφος χτίζει επάνω στο υλικό που  του προσφέρει ο προηγούμενος, παρά προτείνει κάτι εντελώς καινούργιο· κάποιες τομές, βέβαια, υπάρχουν και αυτές θα προσπαθήσουμε να τις επισημάνουμε, αλλά νομίζω ότι το βασικό χαρακτηριστικό είναι η συνέχεια.

Ο Ηράκλειτος και Παρμενίδης, συνήθως, ως άκρα αντίθετα, η επιγραμματική περιγραφή τους είναι ότι ο ένας είναι “φιλόσοφος της διαρκούς ροής, της μεταβολής”, φτάνει στο εντελώς άλλο άκρο, είναι ο “φιλόσοφος της απόλυτης ακινησίας”. Συνήθως όμως παραλείπονται αρκετά κοινά στοιχεία που υπάρχουν ανάμεσα στους δύο, και το πιο εμφανές, το πρώτο, είναι ότι είναι βασικά σύγχρονοι. Η τοποθέτησή τους θα ήταν ακριβώς στην αρχή του 5ου αιώνα, λειτουργούνε σε διαφορετικό μέρος του κόσμου, στην Έφεσο της Ιωνίας ο Ηράκλειτος, στην Ελέα της νότιας Ιταλίας ο Παρμενίδης· άρα το πιο πιθανό: δεν έχουν έρθει ποτέ σε επαφή άμεση μεταξύ τους, αλλά εφόσον γράφουν την ίδια εποχή και έχουν ως προηγούμενα, δηλαδή την ιωνική παράδοση αφενός και την πυθαγόρεια αφετέρου, λογικό είναι να έχουν επηρεαστεί από αυτά που προηγήθηκαν.

Το κοινό χαρακτηριστικό τους νομίζω ότι είναι μια απόσταση απέναντι στο πλήθος· και ο ένας και ο  άλλος μιλάνε με έναν λόγο δογματικό, μια μορφή αποκάλυψης της αλήθειας, η οποία για να γίνει κατανοητή προϋποθέτει την απαλλαγή των ανθρώπων από τις προκαταλήψεις τους. Στον Ηράκλειτο θα γίνει ευθεία επίθεση κατά της παράδοσης, ενώ στον Παρμενίδη, που είναι πιο αφαιρετικός, θα ‘ναι μια απόρριψη του δρόμου της εμπειρίας. Στον Παρμενίδη πρωτοεμφανίζεται η διάκριση αίσθησης και νόησης, που θα γίνει χαρακτηριστική στη μετέπειτα φιλοσοφία. Και οι δυο τοποθετούνται απέναντι στο πλήθος, δεν προσπαθούν να πάρουν μαζί τους τούς αναγνώστες ή τους ακροατές τους, αλλά να τους “αποθαρρύνουν” κατά κάποιο τρόπο. Να λειτουργήσουν οι ίδιοι οι ακροατές και οι αναγνώστες με έναν τρόπο καθαρτικό, να απαλλαγούν, να κάνουν προσπάθεια δηλαδή να απαλλαγούν από βεβαιώσεις, πεποιθήσεις του κοινού νου, αντιλήψεις που κυκλοφορούν την εποχή τους, έτσι ώστε να προετοιμαστούν για να συλλάβουν έναν δύσκολο λόγο· και ο ένας και ο άλλος από αυτούς τους φιλοσόφους δεν έχουν καμία σχέση.

Η προσπάθεια ερμηνείας και του Ηράκλειτου και του Παρμενίδη είναι μια δύσκολη δουλειά ακόμα και για τον σημερινό αναγνώστη· έχουμε δηλαδή δύο περιπτώσεις φιλοσόφων της προσωκρατικής εποχής που ακόμα στέκονται στα πόδια τους· μάλιστα, ο Ηράκλειτος είναι ο προσωκρατικός φιλόσοφος που διαβάζεται περισσότερο από όλους, ακόμα και σήμερα. Ο Παρμενίδης είναι αυτός που καθόρισε όλη την πορεία της μετέπειτα φιλοσοφίας.

Είναι αρκετά διαφορετικοί στον τρόπο γραφής τους: ο Ηράκλειτος καθιερώνει ένα είδος λόγου αφοριστικού, υπαινικτικού, πεζού λόγου, αλλά ο οποίος διακόπτεται σε σύντομες ρήσεις. Τι πρότυπο θα είχε ο Ηράκλειτος στο μυαλό του όταν έγραφε με αυτόν τον τρόπο ή δίδασκε με αυτό τον τρόπο; Το πιο κοινό, το πιο συγγενές είδος τέτοιου λόγου είναι οι χρησμοί του μαντείου των Δελφών. Είναι δηλαδή ένας χρησμικός λόγος, ο οποίος είναι πάντα υπαινικτικός. Δεν είναι εύκολο να κατανοηθεί τι θέλει να πει ο Ηράκλειτος, πολλές φορές άλλα λέει και σε άλλα πάει, γι’ αυτό άλλωστε και στην αρχαιότητα, ήδη από την αρχαιότητα, το προσωνύμιο του Ηράκλειτου το πιο διαδεδομένο είναι “ο σκοτεινός φιλόσοφος”.

Ο Παρμενίδης, από την άλλη μεριά, υιοθετεί τον κλασικό δρόμο μετάδοσης της αλήθειας, από τα αρχαϊκά χρόνια, δηλαδή την ποίηση και μάλιστα γράφει ένα ποίημα σε δακτυλικό εξάμετρο, δηλαδή με τον ομηρικό τρόπο. Εκεί τα πράγματα γίνονται δύσκολα: πώς η αφηρημένη σκέψη του Παρμενίδη μπορεί να ενσωματωθεί σε έναν έμμετρο τρόπο έκφρασης, ο οποίος λίγο- πολύ αναγκαστικά υιοθετεί την ποιητική παράδοση, την ομηρική παράδοση;

Στις αρχές του 5ου αιώνα, ο φιλόσοφος, δηλαδή, όπως και αν ο ίδιος αισθάνεται τον εαυτό του, είναι ελεύθερος να επιλέξει τον τρόπο έκφρασης των θεωριών του. Άλλοι θα υιοθετήσουν την ποίηση, ζητώντας να πάρουν κατά κάποιον τρόπο τη θέση των ποιητών, που ήταν οι βασικοί φορείς της αλήθειας, άλλοι θα πάνε  προς τον πεζό λόγο, που λογικά αναπτύσσεται, καθώς η Ελλάδα, ο ελλαδικός χώρος, περνάει σε νέες φάσεις οργάνωσης, άλλοι δεν θα γράψουν τίποτα, όπως είδαμε τον Πυθαγόρα και θα δούμε τον Σωκράτη σε λίγο και άλλοι θα επιλέξουν, όπως ο Ηράκλειτος, ένα είδος το οποίο ούτε ποίηση είναι ούτε πεζός λόγος ακριβώς είναι, είναι κάτι ενδιάμεσο. Αυτή η διάσταση θα διαρκέσει όλο τον 5ο αιώνα, και τον 4ο, αν σκεφτεί κανείς ότι, ξαφνικά, ο Πλάτων ή οι Πλατωνικοί ή όλοι οι μαθητές του Σωκράτη, επιβάλλουν ως όχημα της φιλοσοφίας τον φιλοσοφικό διάλογο, που είναι μια “μορφή θεάτρου”, κατά κάποιον τρόπο, ο οποίος δεν υπάρχει στην προηγούμενη παράδοση· και αυτό είναι μια καινοτομία.

Παρά τη διαφορετική ιδιοσυγκρασία —προφανώς είναι διαφορετική η ιδιοσυγκρασία του Ηράκλειτου και του Παρμενίδη— υπάρχουν είπαμε κοινά. Το κοινό το βασικό είναι αυτό το σοκ που επιβάλλουν με τα γραπτά τους απέναντι στον μέσο άνθρωπο. Ο Ηράκλειτος στον, δυνάμει, αναγνώστη του θέλει να “καθαρίσει λίγο το έδαφος” από τις διαδεδομένες πεποιθήσεις, για παράδειγμα το απόσπασμα 5 του Ηρακλείτου κάνει μια επίθεση, ευθεία επίθεση, στη θρησκευτική πρακτική των συγκαιρινών του, στις τελετουργίες τους και λέει ο Ηράκλειτος: «Θέλουν να καθαρθούν και μολύνονται με άλλο αίμα», στη θυσία δηλαδή, «και μπροστά σ’ αυτά τα αγάλματα προσεύχονται, όπως θα φλυαρούσε κανείς στο σπίτι του χωρίς να ξέρει τι είναι οι θεοί και τι οι ήρωες» ή στο απόσπασμα 1: «Οι άνθρωποι δεν ξέρουν τι κάνουν όταν είναι ξύπνιοι, όπως ξεχνούν όσα έκαναν κοιμισμένοι». Απόσπασμα 17: «Οι πολλοί δεν βασανίζουν το μυαλό τους με αυτά που τους συντυχαίνουν ούτε κι αν τα μάθουν τα καταλαβαίνουν, αλλά νομίζει ο καθένας ότι κάτι ξέρει». Σε άλλο ύφος, αλλά με τον ίδιο τρόπο ο Παρμενίδης, το απόσπασμα 6: «Γιατί σε κρατώ μακριά από εκείνον τον δρόμο, όπου οι θνητοί αδαείς περιφέρονται, δικέφαλοι· γιατί η αδυναμία μες στο στήθος τους κατευθύνει τον περιπλανώμενο νου· κι αυτοί παρασύρονται, κουφοί, αλλά και τυφλοί, έκθαμβοι, ορδές χωρίς κρίση».

Επομένως: “η παράδοση δεν έχει να μας μάθει τίποτα, απ’ τη μια μεριά” (Ηράκλειτος) “ούτε η εμπειρία έχει να μας μάθει τίποτα” (Παρμενίδης), αλλά “ούτε ο κοινός νους γενικά έχει να μας μάθει”. Η φιλοσοφία είναι ανατροπή του κοινού νου, είναι βάθεμα πίσω από την επιφάνεια των πραγμάτων και με αυτή την έννοια, ως εδώ οι δύο ακολουθούν παράλληλους δρόμους. Ο Ηράκλειτος μάλιστα δεν θα διστάσει να ‘ναι πάρα πολύ σκωπτικός για διάσημες μορφές της αρχαϊκής Ελλάδας· λέει για παράδειγμα για τον Πυθαγόρα: «H πολυμάθεια δεν φωτίζει τον νου· αλλιώς θα είχε διδάξει όχι μόνο τον Πυθαγόρα αλλά και τον Ησίοδο, τον Ξενοφάνη και τον Εκαταίο». Ησίοδος, Ξενοφάνης, Εκαταίος, Πυθαγόρας, θα ‘λεγε κανείς ότι είναι περίπου, τα χρυσά ονόματα της αρχαϊκής Ελλάδας, αλλά θα πιάσει και τον Όμηρο ακόμα: «Τον Όμηρο», λέει ο Ηράκλειτος στο απόσπασμα 42, «θα άξιζε να τον διώχνουν από τους αγώνες και να τον χτυπούν, και τον Aρχίλοχο το ίδιο». Αυτό αγγίζει τα όρια της ύβρεως για την αρχαιοελληνική αντίληψη· και επανέρχεται στον Πυθαγόρα: «Ο Πυθαγόρας», λέει στο απόσπασμα 81, «είναι αρχηγός των αγυρτών». Άρα, τέτοιες κρίσεις δεν υπάρχουν στον Παρμενίδη, αλλά αυτό οφείλεται, όχι στο ότι  είχε σε μια εκτίμηση την παλιότερη παράδοση, αλλά περισσότερο στο ότι κρατιέται σε μια μορφή αφαίρεσης, που δεν του επιτρέπει να κάνει συγκεκριμένες νύξεις.

Απόσπασμα από το ελεύθερο διαδικτυακό μάθημα του Mathesis  «Η ακμή της προσωκρατικής φιλοσοφίας» με διδάσκοντα τον Βασίλη Κάλφα. Σύνδεσμος:  https://mathesis.cup.gr/assets/courseware/v1/f0aee08572340635e6c7d05c3c0a3881/c4x/Philosophy/PHL1/asset/GRPHL_W3.pdf

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

Σημαντικός είναι ο ρόλος του Αριστοτέλη σ’ αυτήν την περιοδολόγηση της πρώιμης ελληνικής φιλοσοφίας. Και δεν είναι μόνο στο ότι προσδιόρισε το πότε αρχίζει η φιλοσοφία —με τον Θαλή, στη Μίλητο των αρχών του 6ου αιώνα— αλλά καθόρισε και τις βασικές τομές στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Είναι ο πρώτος, δηλαδή, που έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στον ρόλο του Παρμενίδη, και θεώρησε πολύ μεγάλη τομή τη στροφή του Σωκράτη στα τέλη   του 5ου αιώνα, όταν η φιλοσοφία «φεύγει απ’ τη φύση» και κατά τη ρήση του Κικέρωνα «προσγειώνεται στον κόσμο των ανθρώπων». Δηλαδή κυρίαρχο φαινόμενο πια απ’ το τέλος του 5ου αιώνα και μετά, κυρίαρχο φιλοσοφικό αντικείμενο, είναι η ανθρώπινη κατάσταση, η πολιτική κατάσταση, η συνύπαρξη δηλαδή των ανθρώπων, και η ηθική κατάσταση του ανθρώπου, δηλαδή το πώς δεσμεύει και οριοθετεί τα συναισθήματα και τις βλέψεις του. Άρα, και μόνο αυτό να έχει πει ο Αριστοτέλης θα είχε έναν πολύ σοβαρό και συστατικό ρόλο στην καθιέρωση της ιστορίας της φιλοσοφίας.

Ο Αριστοτέλης είναι “ο πρώτος ιστορικός της φιλοσοφίας” κι αυτό είναι αλήθεια. Γράφει στα μέσα προς το τέλος του 4ου αιώνα —δηλαδή από τον Θαλή, τον χωρίζουν περίπου δυόμισι αιώνες— δεν έχει κείμενα στα χέρια του των πρώιμων φιλοσόφων, άρα κάνει μια κατασκευή. Οι κατασκευές όμως φαίνεται ότι χρειάζονται στην ιστορία γενικά, όχι μόνο της φιλοσοφίας αλλά γενικά στην ιστορία· αναγκαστικά οι περίοδοι ή οι τομές είναι κάποιου είδους “συμβάσεις” των μεταγενεστέρων. Έτσι ο Αριστοτέλης είναι ο πρώτος που συνειδητοποιεί την ανάγκη —που είναι αυτονόητη πλέον, αλλά στην αρχαιότητα δεν είναι, ο Πλάτωνας δεν το κάνει ποτέ εποχή του Αριστοτέλη ή του Πλάτωνα. Αυτό ήταν άγνωστο ως εκείνη την εποχή.

Η ιστοριογραφία της πολιτικής ιστορίας της Ελλάδας δεν έχει πολύ προηγηθεί του Αριστοτέλη και του Πλάτωνα· ο Θουκυδίδης είναι περίπου σύγχρονος του Πλάτωνα, άντε να ‘ναι λίγο μεγαλύτερος, και ο Ηρόδοτος γράφει γύρω στο 420-430. Αυτή η τάση, που ξεκίνησε ίσως απ’ τους ιστορικούς της αρχαίας Ελλάδας, δηλαδή τον Θουκυδίδη και τον Ηρόδοτο, με τον Αριστοτέλη γίνεται και μία μορφή ενασχόλησης με το παρελθόν της φιλοσοφίας. Είναι δηλαδή ο πρώτος ο οποίος σκέφτεται πότε ξεκίνησε η φιλοσοφία, από πού ξεκίνησε και πώς εξελίχθηκε.

Η τάση του Αριστοτέλη —και συνήθως λέγεται ότι είναι “κακός ιστορικός της φιλοσοφίας” ο Αριστοτέλης— είναι να δείξει ότι όλα οδηγούνε προς αυτόν, δηλαδή κάνει μια ιστορία, τελεολογική, δηλαδή, η τάση του είναι να πει “πώς εξελίχθηκαν τα πράγματα” που, στην ουσία, είναι κι αυτός ένας πλατωνικός ή όταν γράφει κάποια τέτοια ιστορικά κείμενα θεωρεί τον εαυτό του πλατωνικό.

Αλλά αυτό που μας έδωσε, κι αυτό έχει σημασία, στην ουσία, καθόρισε τον τρόπο που βλέπουμε το  παρελθόν της φιλοσοφίας. Αυτό που λέει ο Αριστοτέλης: ότι η φιλοσοφία ξεκινάει όταν κάποιοι φιλόσοφοι, οι πρώτοι φιλοσοφούντες, αποφάσισαν ότι αυτό που καθορίζει την πραγματικότητα είναι κάποιες “αρχές των όντων”. Η λέξη αρχή είναι αριστοτελική. Είναι προφανές ότι ο Θαλής δεν μίλησε για “αρχές” ούτε ο Αναξίμανδρος ούτε ο Αναξιμένης. Αυτό όμως που θέλει να πει, κι αυτό ίσως ισχύει, είναι ότι προσδιόρισαν μία υλική οντότητα: το νερό ο Θαλής, το άπειρο στον Αναξίμανδρο ή ο αέρας του Αναξιμένη, την οποία θεώρησαν ως πρωταρχική: από εκεί ξεκινάνε τα πάντα κι εκεί καταλήγουν στο τέλος πεθαίνοντας.

Άρα, αυτή η “αρχή” είναι αιώνια, δεν έχει γεννηθεί, δεν θα πεθάνει, και “εξαργυρώνει” κατά κάποιο τρόπο τα πάντα. Δηλαδή, όλα είναι νερό, όλα είναι άπειρο, όλα είναι αέρας. Αν ειπώθηκαν αυτά τα πράγματα, με τον τρόπο που το λέει ο Αριστοτέλης, τότε, όντως κάτι πάρα πολύ σημαντικό γεννιέται. Στο χάος, τη χαώδη εμπειρία, η οποία είναι χαώδης είτε αφορά την ανεξέλεγκτη φύση, τις ανεξέλεγκτες δυνάμεις της φύσης, είτε έχει να κάνει με τον άνθρωπο, το ανεξέλεγκτο χάος των συναισθημάτων, ή την κοινωνία των ανθρώπων η οποία είναι  κι αυτή μη ελεγχόμενη και συγκρουσιακή, σ’ όλο αυτό το χάος αυτό που έχει σημασία “δεν είναι αυτό που συλλαμβάνω με την εμπειρία μου”, αλλά κάτι το οποίο είναι “γέννημα του νου μου”, κατά κάποιο τρόπο, “κι αυτό έχει μια υλική μορφή”, αυτό θέλει μια τεράστια τόλμη σκέψης.

Αν γίνανε έτσι τα πράγματα, τότε πραγματικά εκεί υπάρχει μια τομή. Οι Μιλήσιοι, δηλαδή ,  οι τρεις αυτοί στοχαστές ως ολότητα, στις αρχές του 6ου αιώνα στη Μίλητο καθιερώνουν έναν νέον τρόπο ερμηνείας της  πραγματικότητας. Είτε ονομαστεί ως “φιλοσοφία” είτε όχι, αν είχαν συνειδητοποιήσει την καινοτομία τους, κάτι σημαντικό συνέβη στην ιστορία της σκέψης.

Απόσπασμα από το ελεύθερο διαδικτυακό μάθημα του Mathesis «Αρχαία ελληνική Φιλοσοφία: Από τον Θαλή στον Αριστοτέλη» με διδάσκοντα τον Βασίλη Κάλφα.
Σύνδεσμος: https://mathesis.cup.gr/courses/course-v1:Philosophy+PHL1+22C/about

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

Έρωτας. Η χώρα που κανένας δεν κατάφερε ποτέ να χαρτογραφήσει έως σήμερα. Μία χώρα που για τον καθένα μας έχει διαφορετικά μονοπάτια προς τον προορισμό της. Ένας τόπος που φέρει με μεγάλα γράμματα την ένδειξη “Αυστηρά Προσωρινή Διαμονή” στους επισκέπτες της. Οι ζωές μας, φτάνουν στα σύνορά της σε μη προκαθορισμένο χρόνο, εντελώς ξαφνικά, ίσως και από ανάγκη και πολλές φορές… περιμένουν με ελπίδα μέχρι και το τελευταίο δευτερόλεπτο ώσπου να φτάσει το τερματικό δρομολόγιο για την επιστριφή με το δεύτερο εισητήριο εισόδου στο χέρι.

Άγνωστοι. Όλοι ήμασταν και είμαστε άγνωστοι μέχρι να γνωριστούμε στη γλώσσα του έρωτα. Η μοναδική γλώσσα στον πλανήτη ολόκληρο που δε διδάσκεται. Αρκεί μονάχα ένα βλέμμα για να μπορέσεις να περιγράψεις τον κόσμο. Εκεί, οι άνθρωποι πίστευουν στον ίδιο Θεό. Τα συναισθήματα αποτελούν την πορεία που χαράζεις μέσα στη σκοτεινή νύχτα και κάθε πρωί αφήνουν τα σημάδια σου ανεξίτηλα εξερευνώντας τον αριθμό 2.

Αποσκευές. Στη χώρα του έρωτα, είναι φορές που φεύγεις αφήνοντας πίσω όλα σου τα υπάρχοντα. Δυστυχώς, δεν καταφέρνεις ποτέ να γυρίσεις πίσω να τα μαζέψεις και όλοι όσοι περνάνε βιαστικοί από δίπλα σου και σε σπρώχνουν είναι αδύνατον να ακούσουν τις περιγραφές από τις αποσκευές. Μπορείς να τις βρεις μόνο εσύ. Και μεταξύ μας… είσαι ο μοναδικός που γνωρίζεις που ακριβώς είναι φυλαγμένες.

Αποχωρισμός. Έχουμε μεγαλώσει μαθαίνοντας πως ό,τι δεν είναι πια δικό μας, πρέπει να το ξεχάσουμε για πάντα ή/και όταν το θυμόμαστε να μας κυριεύουν μόνο συναιθήματα θλίψης και άδικου. Ναι, αυτός ο ανθρώπινος εγωκεντρισμός που καιρό με τον καιρό δηλητηριάζει τη φύση και το περιβάλλον της χώρας του έρωτα. Η γεύση αυτή που αφήνει το φιλί που ενώ δεν ξέρεις πως ήταν το τελευταίο, μένει στη μνήμη σου μέχρι να την ξανασυναντήσεις… ΑΝ την συναντήσεις ποτέ ξανά. Αλλά κι εκείνη που αν και δεν ένιωσες ποτέ, υπήρχε σε κάθε όνειρο και φαντασία σου. Ανεκπλήρωτη. Ώσπου χάθηκε κι εκείνη μαζί με κάθε αποσκευή σου.

Περπατώντας αργά και αθόρυβα στα στενά της άγνωστης αυτής χώρας… αναρωτιέσαι. Μία χώρα που μερικές λέξεις, ένα άγγιγμα και μία ματιά μπορούν να τη χρωματίσουν και να της δώσουν ζωή όλοι οι άνθρωποι, γιατί άραγε επιλέγουν να την κρατάν γκρίζα με σκουριασμένα τα σίδερα της προβλήτας που προσπαθεί να μη χαθεί στη θάλασσα της νέας αυτής εποχής αφανισμού των συναισθημάτων;!

Στον έρωτα, όπως λέει και το κομμάτι “side” του Travis, “Όλοι προσπαθούμε να ζήσουμε ευτυχισμένοι… από το φόβο της ταχείας πτώσης. Αλλά η ζωή είναι ταυτόχρονα και μεγάλο και μικρό πλήκτρο. Απλά άνοιξε τη συγχορδία”.

Γράφει η Στέλλα Μακαρώνη.

Ο Τσάρλι Τσάπλιν έζησε 88 χρόνια.

Μας άφησε 4 δηλώσεις:

(1) Τίποτα δεν είναι για πάντα σε αυτόν τον κόσμο, ούτε καν τα προβλήματά μας.
(2) Λατρεύω να περπατάω στη βροχή γιατί κανείς δεν μπορεί να δει τα δάκρυά μου.
(3) Η πιο χαμένη μέρα στη ζωή είναι η μέρα που δεν γελάμε.
(4) Έξι καλύτεροι γιατροί στον κόσμο…:

• Ο ήλιος
• Ξεκούραση
• Άσκηση
• Διατροφή
• Αυτοσεβασμός
• Φίλοι.

Μείνε σε αυτούς σε όλα τα στάδια της ζωής σου και απόλαυσε μια υγιή ζωή… Αν δεις το φεγγάρι, θα δεις την ομορφιά του Θεού…
Αν δεις τον ήλιο, θα δεις τη δύναμη του Θεού…
Αν δεις έναν καθρέφτη, θα δεις την καλύτερη δημιουργία του Θεού.
Οπότε πίστεψέ το. Είμαστε όλοι τουρίστες, ο Θεός είναι ο ταξιδιωτικός μας πράκτορας που έχει ήδη εντοπίσει τις διαδρομές, τις κρατήσεις και τους προορισμούς μας… εμπιστευτείτε τον και απολαύστε τη ζωή

Η ζωή είναι απλά ένα ταξίδι! Ως εκ τούτου, ζήσε το σήμερα! Αύριο μπορεί να μην είναι.