Πρόκειται για όλα εκείνα τα κωδικοποιημένα συστήματα που συνοδεύουν την εκφώνηση. Μεταξύ άλλων συμπεριλαμβάνονται:

1. προσωδία (επιτονισμός, ρυθμός, παύσεις)
2. κινήσεις του προσώπου και των χεριών
3. θέση και κατεύθυνση του σώματος

Εν ολίγοις, πρόκειται για την απόπειρα του εκάστοτε ομιλητή να επιστρατεύσει, για να επιτευχθεί η πληρέστερη οργάνωση του λόγου του, κάθε εκφραστικό μέσο το οποίο, όμως, έχει στην διάθεσή του. Επιπλέον, να οργανώνει τον χώρο με τα χέρια του, να στρέφει το σώμα και το βλέμμα του στους συνομιλητές του και να αλλάζει τον τόνο και τον ρυθμό της ομιλίας του.

Βέβαια, τα «παραγλωσσικά» στοιχεία δεν είναι αυθαίρετες συσχετίσεις μιας φυσικής ηχητικής ακολουθίας με ένα αντίστοιχο σημασιολογικό περιεχόμενο, δηλαδή λέξεις. Τουναντίον, στην πραγματικότητα, κάθε κοινότητα συμβατικοποιεί διαφορετικά τις κινήσεις του ανθρώπινου σώματος, για αυτό, άλλωστε, παρατηρείται και η διαφοροποίηση στη νοηματοδότηση αυτών από γλώσσα σε γλώσσα, από κουλτούρα σε κουλτούρα και από πολιτισμό σε πολιτισμό.

Συνακόλουθα, στη μια περίπτωση μια κίνηση του κεφαλιού είναι εφικτό να σημαίνει συγκατάνευση, ενώ σε μια άλλη συνιστάμενη να δηλώνει την άρνηση.

Επί της ουσίας, περιγράφεται ένα συνεχές στο ένα άκρο του οποίου υπάρχουν απόλυτα δεικτικές κινήσεις που δεν διαθέτουν καμία λειτουργία, παρά μόνον στις περιστάσεις της επικοινωνίας, και στο άλλο άκρο απόλυτα αυθαίρετα σημεία που διαθέτουν συμβατική σημασία ανεξάρτητη από τον κάθε ομιλητή.

Έτσι, εφόσον αφορά μια μοναδική δομή, οργάνωση και λειτουργία των στοιχείων, η περιγραφή του γλωσσικού φαινομένου είναι ατελής και συχνά αδύνατη δίχως την αξιολόγηση και την αποτίμηση των παραγλωσσικών στοιχείων.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός & Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Υπάρχουν διαφορετικές απόψεις για το ποια είναι τα βασικά στοιχεία της επικοινωνίας. Συνήθως, τα επικρατέστερα και ευρέως γνωστά αποτελούνται από τον πομπό, το μήνυμα που μεταφέρει και, φυσικά, τον αποδέκτη. Μολαταύτα, επικρατούν και άλλα επιπρόσθετα στοιχεία, προκειμένου να επιτευχθεί μια επιτυχής ολοκληρωμένη διαδικασία επικοινωνίας. Ακολουθούν, βαθμιδωτά, τα εξής:

Αρχικά, όπως προαναφέρθηκε, ένα από αυτά είναι ο πομπός ή πηγή (source).Πρόκειται για οτιδήποτε παράγει και μεταδίδει το μήνυμα, λόγου χάρη, πιθανόν να είναι κάποιος ομιλητής ή συγγραφέας.

Ακολουθούν, τα ποικίλα σύμβολα ή κωδικοποίηση (encoding), δηλαδή η διαδικασία με την οποία ο πομπός μετατρέπει αυτό που θέλει να μεταβιβάσει σε ένα νόημα με την μορφή του μηνύματος. Σε αυτό συγκαταλέγεται οτιδήποτε για την μετάδοση του μηνύματος, λέξεις, γράμματα, μουσική, νεύματα, σήματα τροχαίας, σήματα morse, μορφασμοί, εκφράσεις προσώπου. Πιθανόν να περιλαμβάνει διττής φύσης λέξεις, κινήσεις ή στάσεις του σώματος, γραφικές παραστάσεις και σύμβολα που μπορεί να είναι αντικείμενα, χρώματα, ήχοι σε προφορική και γραπτή μορφή. Αυτά, χρησιμοποιούνται σε συνδυασμούς, ώστε να είναι πιο εύκολη η μετάδοση του μηνύματος, ενώ ενώνονται με βάση το περιεχόμενο τους, για να αποτελέσουν σύνολα, ιδέες, προτάσεις, παραγράφους, κεφάλαια ή ομιλίες.

Τρίτο στοιχείο, ο δέκτης (receiver). Πρόκειται για το άτομο που προσλαμβάνει μέσω των αισθητηρίων οργάνων του το μήνυμα, το αποκωδικοποιεί και το αξιολογεί. Αποφασίζει πότε θα το αποκωδικοποιήσει, πότε θα κάνει προσπάθεια να το κατανοήσει και πότε θα ανταποκριθεί ή όχι σε αυτό. Ο τελικός δέκτης είναι και ο βασικός παράγοντας για την αξιολόγηση της επίτευξης της επικοινωνιακής διαδικασίας. Έτσι, η επιτυχία της επικοινωνίας είναι ανάλογη με τα αποτελέσματα που έχει πάνω στον δέκτη. Όταν ο δέκτης αντιδρά με κατανόηση και αλλάζει την συμπεριφορά του ανάλογα, είναι τότε που έχει επιτευχθεί η επικοινωνία.

Φυσικά, η αποκωδικοποίηση (decoding), συγκαταλέγεται μεταξύ των αμφοτέρων. Ο δέκτης με τον δικό του κώδικα και την διανοητική διεργασία αποκωδικοποιεί το μήνυμα, το μετατρέποντάς το σε νόημα. Ακόμα, κατανόηση του μηνύματος – αποτέλεσμα, όπου ο δέκτης, μετά την αποκωδικοποίηση του μηνύματος, πληροφορείται, κατανοεί, αισθάνεται, αλλάζει ιδέες, γνωρίζει γεγονότα, που είναι το αποτέλεσμα της επικοινωνίας.

Τελικώς, το τελευταίο βασικό στοιχείο επικοινωνίας είναι ο έλεγχος (feed-back). Σε αυτή την περίπτωση, το αποτέλεσμα που έχει επιφέρει το μήνυμα στον δέκτη με την επανάληψη της διαδικασίας μεταφέρεται στον πομπό, με τον μηχανισμό ελέγχου της επαναπληροφοριοδότησης ολοκληρώνοντας την διαδικασία.

Συχνά, τα όρια πομπού και δέκτη σε μια επικοινωνιακή περίσταση είναι δυσδιάκριτα, καθώς, κατά την αμφίπλευρη επικοινωνία μεταξύ των ατόμων, συμβαίνει το κάθε ένα από αυτά να αποτελεί ταυτόχρονα πομπό και δέκτη και μέσα από την επαφή που δημιουργείται να ασκούνται αμοιβαίες επιδράσεις. Το στοιχείο, όμως, αυτό της αμοιβαιότητας ταυτίζεται με την έννοια της αλληλεπίδρασης και καθιστά την επικοινωνία μια σύνθετη και πολυεπίπεδη διαδικασία. Επομένως, η επικοινωνία δεν δύναται να νοηθεί μονοδιάστατα στην βάση του γραμμικού σχήματος πομπός – δέκτης ή εκπομπή-λήψη, αλλά ως μια διαδικασία αλληλεπίδρασης.

Αικατερίνη Συμφέρη
Θεολόγος-Εκπαιδευτικός-Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ