Δέκα τρόποι πρόληψης της παιδικής σεξουαλικής κακοποίησης
Μια συζήτηση που πρέπει να γίνεται νωρίς και να επαναλαμβάνεται τακτικά.
Δυστυχώς ζούμε μέρες όπου στην επικαιρότητα πρωταγωνιστεί ένας από τους χειρότερους εφιάλτες για τους γονείς και ακόμα περισσότερο για τα ίδια τα παιδιά. Η σεξουαλική κακοποίηση είναι ένας κίνδυνος που ελλοχεύει στα πιο ανύποπτα μέρη και το πρόσωπο με το οποίο εμφανίζεται στα παιδιά –ιδιαίτερα τα πολύ μικρής ηλικίας– μπορεί να φοράει μάσκα καλοσύνης και τρυφερότητας και να τα μπερδέψει, με αποτέλεσμα να μην ξέρουν πώς να προφυλάξουν τον εαυτό τους. Ακολουθούν δέκα τρόποι που θα σας βοηθήσουν να προλάβετε την παιδική σεξουαλική κακοποίηση.
Μιλήστε νωρίς για τα μέρη του σώματος.
Ονομάστε τα μέρη του σώματος και μιλήστε για αυτά πολύ νωρίς. Χρησιμοποιήστε τα κατάλληλα ονόματα για τα μέρη του σώματος ή τουλάχιστον διδάξτε στο παιδί σας ποιες είναι οι πραγματικές λέξεις για τα μέρη του σώματός του. Το να αισθάνεται άνετα χρησιμοποιώντας αυτές τις λέξεις και να γνωρίζει τι σημαίνουν μπορεί να βοηθήσει ένα παιδί να μιλήσει καθαρά αν έχει συμβεί κάτι ακατάλληλο.
Διδάξτε τους ότι ορισμένα μέρη του σώματος είναι ιδιωτικά.
Πείτε στο παιδί σας ότι τα προσωπικά του μέρη ονομάζονται ιδιωτικά επειδή δεν είναι για να τα βλέπουν όλοι. Εξηγήστε ότι η μαμά και ο μπαμπάς μπορούν να τα δουν γυμνά, αλλά οι άνθρωποι έξω από το σπίτι πρέπει να τα βλέπουν μόνο με τα ρούχα τους. Εξηγήστε πώς ο γιατρός του μπορεί να το δει χωρίς τα ρούχα του, γιατί η μαμά και ο μπαμπάς είναι εκεί μαζί και ο γιατρός ελέγχει το σώμα του.
Διδάξτε τα όρια του παιδιού σας.
Πείτε στο παιδί σας πραγματικά ότι κανείς δεν πρέπει να αγγίζει τα ιδιωτικά του μέρη και ότι κανείς δεν θα πρέπει να του ζητήσει να αγγίξει τα ιδιωτικά μέρη κάποιου άλλου. Οι γονείς συχνά θα ξεχάσουν το δεύτερο μέρος αυτής της πρότασης. Η σεξουαλική κακοποίηση ξεκινά συχνά με τον δράστη που ζητά από το παιδί να αγγίξει τον εαυτό του ή κάποιον άλλο.
Πείτε στο παιδί σας ότι τα μυστικά που αφορούν το σώμα του δεν είναι εντάξει.
Οι περισσότεροι δράστες θα πουν στο παιδί να κρατήσει μυστικό την κακοποίηση. Αυτό μπορεί να γίνει με φιλικό τρόπο, όπως, «Μου αρέσει να παίζω μαζί σου, αλλά αν πεις σε κανέναν άλλο τι παίξαμε, δεν θα με άφηναν να σε ξαναδώ». Ή μπορεί να είναι απειλή: «Αυτό είναι το μυστικό μας. Αν το πείτε σε κανέναν, θα του πω ότι ήταν η ιδέα σας και θα μπείτε σε μεγάλο μπελά!» Πείτε στα παιδιά σας ότι ανεξάρτητα από το τι τους λέει κάποιος, τα μυστικά του σώματος δεν είναι εντάξει και θα πρέπει πάντα να σας λένε εάν κάποιος προσπαθεί να τα κάνει να κρατήσουν ένα μυστικό που αφορά το σώμα τους.
Πείτε στο παιδί σας ότι κανείς δεν πρέπει να τραβήξει φωτογραφίες από τα ιδιωτικά μέρη του σώματός του.
Αυτό συχνά αμελείται από τους γονείς. Υπάρχει ένας ολόκληρος άρρωστος κόσμος από παιδόφιλους που λατρεύουν να τραβούν και να ανταλλάσσουν φωτογραφίες γυμνών παιδιών στο διαδίκτυο. Αυτή είναι μια επιδημία και θέτει το παιδί σας σε κίνδυνο. Πείτε στα παιδιά σας ότι κανείς δεν πρέπει ποτέ να τραβήξει φωτογραφία από τα ιδιωτικά μέρη του σώματός του.
Διδάξτε στο παιδί σας πώς να βγει από τρομακτικές ή δυσάρεστες καταστάσεις.
Μερικά παιδιά νιώθουν άβολα όταν λένε στους ανθρώπους «όχι» – ειδικά ηλικιωμένους συνομηλίκους ή ενήλικες-. Πείτε τους ότι είναι εντάξει να πουν σε έναν ενήλικα ότι πρέπει να φύγουν, εάν συμβεί κάτι που το νιώθουν λάθος και βοηθήστε τα να βρίσκουν λόγια για να βγουν από δυσάρεστες καταστάσεις. Πείτε στο παιδί σας ότι εάν κάποιος θέλει να δει ή να αγγίξει τα ιδιωτικά του μέρη, μπορεί να του πει ότι πρέπει να φύγει για να πάει τουαλέτα.
Βρείτε μια λέξη-κλειδί που τα παιδιά σας να μπορούν να χρησιμοποιήσουν όταν αισθάνονται ανασφαλή ή βρίσκονται σε κίνδυνο.
Καθώς τα παιδιά μεγαλώνουν λίγο, μπορείτε να τους δώσετε έναν ειδικό κώδικα που να μπορούν να χρησιμοποιήσουν όταν αισθάνονται ανασφαλή. Αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί στο σπίτι, όταν υπάρχουν φιλοξενούμενοι στο σπίτι ή όταν είναι σε συνάντηση παιχνιδιού ή φιλοξενούνται αλλού για ύπνο.
Πείτε στα παιδιά σας ότι δεν θα βρουν ποτέ τον μπελά τους αν σας πουν ένα μυστικό που αφορά το σώμα τους.
Τα παιδιά λένε συχνά ότι δεν έλεγαν τίποτα γιατί πίστευαν ότι θα έβρισκαν τον μπελά τους. Αυτός ο φόβος χρησιμοποιείται συχνά από τον δράστη. Πείτε στο παιδί σας ότι ό,τι κι αν συμβεί, όταν σας πει οτιδήποτε για την ασφάλεια του σώματος ή τα μυστικά του σώματος, δεν θα βρει ΠΟΤΕ τον μπελά του.
Πείτε στο παιδί σας ότι ένα άγγιγμα σώματος μπορεί να μοιάζει με γαργάλημα ή να το κάνει να αισθάνεται καλά.
Πολλοί γονείς και βιβλία μιλούν για «καλή αφή και κακή αφή», αλλά αυτό μπορεί να προκαλέσει σύγχυση, διότι συχνά αυτές οι αποχρώσεις δεν βλάπτουν ούτε κάνουν αρχικά το παιδί να νιώθει άσχημα. Ο όρος «μυστική αφή» είναι μια πιο ακριβής απεικόνιση του τι μπορεί να συμβεί.
Πείτε στο παιδί σας ότι αυτοί οι κανόνες ισχύουν ακόμη και για άτομα που γνωρίζουν και ακόμη και για ένα άλλο παιδί.
Αυτό είναι ένα σημαντικό σημείο για τη συζήτηση με το παιδί σας. Όταν ρωτάτε ένα μικρό παιδί πώς μοιάζει ένας «κακός» άνθρωπος πιθανότατα να σας περιγράψει έναν κακοποιό. Μπορείτε να πείτε κάτι σαν, «Η μαμά και ο μπαμπάς μπορεί να αγγίζουν τα ιδιωτικά σας μέρη όταν σας καθαρίζουμε ή εάν χρειάζεστε κρέμα – αλλά κανένας άλλος δεν πρέπει να σας αγγίξει εκεί. Όχι φίλοι, όχι θείες ή θείοι, ούτε δάσκαλοι ή προπονητές. Ακόμα κι αν τους αρέσει ή νομίζετε ότι είναι υπεύθυνοι, δεν θα πρέπει να αγγίζουν τα προσωπικά σας μέρη».
Ακόμα κι αν αυτές οι συζητήσεις δεν θα αποτρέψουν απολύτως τη σεξουαλική κακοποίηση, ωστόσο η γνώση είναι ένα ισχυρό αποτρεπτικό μέσο, ειδικά με μικρά παιδιά που γίνονται στόχος λόγω της αθωότητας και της άγνοιάς τους σε αυτόν τον τομέα.
Να θυμάστε μια συζήτηση δεν είναι αρκετή. Βρείτε τις αφορμές και τη χρονική στιγμή για να επαναλάβετε αυτά τα μηνύματα, όπως την ώρα του μπάνιου ή όταν τρέχουν γυμνά. Και μοιραστείτε αυτό το άρθρο με όσους αγαπάτε και ενδιαφέρεστε και βοηθήστε να διαδοθεί το μήνυμα της ασφάλειας του σώματος!
Ο χώρος του θεάτρου, από την αρχαιότητα έλκει τους ανθρώπους και ολοκληρώνει την ψυχοσωματική σύσταση του ανθρώπου. Όχι μόνο ως ψυχαγωγία. Όχι μόνο ως τρόπος έκφρασης συναισθημάτων. Το θέατρο είναι τρόπος ζωής . Το θέατρο δεν τέρπει μόνο την ψυχή σου , παρά μόνο γίνεται αρωγός για την βελτίωση της ζωής σου. Μία μόνο παράσταση μπορεί να αλλάξει σε κλάσματα δευτερολέπτου τον εσωτερικό σου κόσμο , να σε βάλει σε αναθεώρηση της κοσμοθεωρίας σου , να γίνει μάθημα ζωής . Και όλα αυτά , μέσα από τα λόγια των ηθοποιών , τα σκηνικά των σκηνογράφων , το σενάριο του σεναριογράφου , τα ενδύματα του ενδυματολόγου , τον φωτισμό . Υπάρχουν τόσοι άνθρωποι που εργάζονται μπρος και πίσω από την σκηνή για το αριστούργημα που πρόκειται να ανέβει . Άνθρωποι που αγαπούν το θέατρο , που η καρδιά τους αγωνιά για την επιτυχία , άνθρωποι που βγάζουν το ψωμί τους από αυτό. Και πως κύριε εσύ , που το όνομα σου βουίζει τις τελευταίες ημέρες , από τα δελτία ειδήσεων , τα πρωινάδικα , μέχρι τις εφημερίδες , στερείς από το θέατρο την μαγεία του ;
Οι τελευταίες καταγγελίες δίνουν την χαριστική βολή στην ελληνική κοινωνία που είχε πάρει τον υπνάκο της την τελευταία δεκαετία. Έναν ύπνο τόσο βαθύ και ατσαλάκωτο , που δεν έπαιρνε χαμπάρι τι συνέβαινε στα παιδιά του θεάτρου. Στα δικά μας παιδιά . Και όχι μόνο στο θέατρο. Και εδώ έρχομαι εγώ , αυστηρός κριτής της κοινωνίας , εκπροσωπώντας το γενικό σύνολο , με το φτωχό μυαλό και την απλή λογική και λέω : Γιατί δεν προστατεύεις τα παιδιά σου Ελλάδα ; Γιατί δεν προστατεύεις κάθε Ζέτα , Δημήτρη , Άννα- Μαρία και άλλους καταξιωμένους καλλιτέχνες του σανιδιού από τα νύχια των αιμοβόρων πλασμάτων που έχουν το θράσος να αποκαλούνται μεγάλοι καλλιτέχνες ; Για ποιο λόγο δεν έπαιρνες είδηση τόσο καιρό τι γινόταν κάτω από την μύτη σου , με αμέτρητες αναίσχυντες πράξεις κάθε περιεχομένου και αθώα παιδιά , να θυσιάζονται στο βωμό της εξουσίας , της δόξας και της καριέρας ; Τι σου φταίξαν τα παιδιά σου Ελλάδα ;
Στην Ελλάδα επιβραβεύουμε τέτοιες καταστάσεις , τέτοιους χαρακτήρες. Κάνουμε τους χώρους της ψυχαγωγίας κολαστήρια για βασανισμένες ψυχές . Και ποτέ κανένας δεν ξέρει. Κανένας δεν ακούει , δεν βλέπει , δεν ξέρει. Η σιωπή δίνει πρόσκαιρη αθώωση στα κτήνη που επιβάλλονται με το έτσι θέλω σε άτομα που αποζητούν λίγη από την μαγεία του θεάτρου. Και τα ίδια , βλέποντας την αδιαφορία όλων , σιωπούν και παραδίδονται στην ψυχική οδύνη. Συνηθίσαμε να τοποθετούμε τους μεγάλους ηθοποιούς , σκηνοθέτες , σκηνογράφους τόσο ψηλά που μας είναι δύσκολο να πιστεύουμε ότι κάτω από τα κορμιά τους , βρίσκονται άρρωστες και αγιάτρευτες ψυχές . Άλλωστε μην ξεχνάμε ότι είναι μαθημένοι στον κόσμο του θεάτρου , στο να υποδύονται ρόλους και χαρακτήρες και να ψεύδονται για την ταυτότητα τους . Πόσο απέχει η δουλειά από την πραγματικότητα ;
Σε μια κοινωνία που επιβραβεύει τα τέρατα , με ανθρώπινη μορφή , λέγοντας γιατί μετά από τόσα χρόνια , γιατί τώρα , γιατί αυτός , δεν μπορείς να περιμένεις σωστή λειτουργία της δικαιοσύνης. Τα τέρατα ικανοποιούνται με αυτές τις απόψεις , χαλαρώνουν , νομίζουν πως ξεφεύγουν για λίγο και επαναπαύονται στην εξουσία που εμείς τους δώσαμε. Και οι βασανισμένες αθώες ψυχές , μόλις βρουν κάποιον να εξομολογηθούν τα βίαια σκηνικά που στιγμάτισαν την ζωή τους , πέφτουμε να τους φάμε. Γίνονται έρμαια του κάθε έξυπνου (!) Έλληνα που κάθεται βολεμένος στον καναπέ του σπιτιού του και τους κατηγορεί γιατί δεν μίλησαν και προκαλούν τώρα , μετά από τόσα χρόνια . Μήπως το πρόβλημα ξεκινάει , εν τέλει από εμάς ;
Σας προτρέπω να παρακολουθήσετε την συγκινητική εξομολόγηση του ηθοποιού Δημήτρη Μοθωναίου. Αφιερώστε δέκα από τον χρόνο σας για να δείτε μια αθώα βασανισμένη ψυχή να μιλά για όσα έζησε. Αν το παιδί σου βρισκόταν στην θέση του , θα χαλούσες τον κόσμο. Τούτον δε τον εγέννησε μια μάνα ; Αναφέρει χαρακτηριστικά :Έκανα 11 χρόνια ψυχοθεραπεία για να “δουλέψω” αυτό που μου έχει συμβεί. Αγνοούσα όλα αυτά τα περιστατικά και όταν έγινε κάτι πιο χειροπιαστό όταν ήμουν 26 χρονών και ήρθε ο συγκεκριμένος άνθρωπος, έκανε μια κίνηση που πια δεν μπορούσα να την αγνοήσω, τότε το σώμα μου ξύπνησε. Η σκέψη που έκανε το μυαλό μου είναι ότι αυτό συμβαίνει και δεν μπορείς να κάνεις τίποτα. Δεν έγινε κάτι ολοκληρωμένο είναι γιατί αυτός ο άνθρωπος πάγωσε.Αυτός ο άνθρωπος τραυματίστηκε ψυχολογικά και βρήκε το κουράγιο να μιλήσει για αυτήν την απάνθρωπη στάση. Να γιατί δεν πρέπει να κλείνουν στόματα , αντιθέτως να ανοίγουν επιτόπου για όσα βιώνουν και να μην μένει κανένας απροστάτευτος.
Συσσώρευση καταγγελιών έχουμε και για δύο πασίγνωστους κωμικούς ηθοποιούς , που έπαιζαν μαζί και σε ένα υπέροχο σήριαλ της τηλεόρασης. Ως τηλεθεατής το λάτρευα, παρακολουθούσα με μανία τα επεισόδια που προβάλλονταν. Τώρα , νιώθω μόνο ντροπή και αίσχος. Και απευθυνόμενη ξανά σε στους υποτιθέμενους κυρίους παραθέτω την δική μου άποψη : Γκρεμίσατε τον κόσμο του θεάτρου, και μαζί με αυτόν γκρεμίσατε και τα όνειρα συναδέλφων σας που οφείλατε να σεβαστείτε. Βεβηλώνετε , όλοι εσείς που το παίζετε αφεντικά και συμπεριφέρεστε με αυτόν τον άθλιο τρόπο , την σημασία του θεάτρου. Το νόημα του ηθοποιού , την ύπαρξη του. Δεν αξίζει να λέγεται καλλιτέχνης , όποιος με βάναυσο τρόπο επιδιώκει να αποκαλύψει τις ορμές του. Όποιος στοιχειώνει με την κακομεταχειριστική του διάθεση τους ανθρώπους γύρω του και καλύπτεται πίσω από τον μανδύα του “ φημισμένου καλλιτέχνη”.
Γεμίσαμε από ανθρώπους που “ δεν άφησαν περιθώρια να συμβεί η σεξουαλική κακοποίηση, γεμίσαμε από ανθρώπους τύπου “ δεν την ξέρω την κυρία” , βγήκαν στην επιφάνεια εκείνοι που αναζητούν λίγη λάμψη με το “καθίστε φρόνιμα “ , σπιλώνοντας το όνομα του ελληνικού θεάτρου. Κάθε πικραμένος , που έχει τα απαραίτητα κολλητηλίκια για να γίνει “καταξιωμένος καλλιτέχνης” , δίνει συνεντεύξεις πετώντας αερολογίες που υποστηρίζουν εκείνους που με τόσο θράσος συνεχίζουν να αμαυρώνουν την καλλιτεχνική πραγματικότητα. Και δεν βρέθηκε ένας να τους πει επιτέλους , σκάστε πια ! Κανένας δεν νοιάζεται για εσάς , σε κανέναν δεν καίγεται καρφί για το αν λυπάστε που καταστρέφονται άνθρωποι, γιατί αυτοί θα ακολουθήσουν τον δρόμο της δικαιοσύνης και θα μπορέσουν , ενώπιον του λαού να λογοδοτήσουν για ό,τι έκαναν. Και όσο και αν προσπαθείτε , θύματα και θύτες δεν θα είναι ποτέ στην ίδια πλευρά.
Η Σοφία Μπεκατώρου άνοιξε τον δρόμο , με την καταγγελία της για την εμφάνιση του κινήματος #metoo στην Ελλάδα και άνδρες και γυναίκες μπορούν πλέον ανοιχτά να μοιραστούν την δική τους ιστορία. Χωρίς κανέναν να τους κρίνει. Και αν διάφοροι “καταξιωμένοι” βγαίνουν και λένε τα δικά τους , αυτοί αντιμετωπίζουν την οργή του λαού , έστω και από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το ΣΕΗ έχει ενημερωθεί πλήρως για όσα συμβαίνουν και θα κινηθεί καταλλήλως , το ίδιο και οι καταγγέλλοντες. Όλα είναι έτοιμα , στην θέση τους . Ο κόσμος ξύπνησε και αφουγκράζεται με προσοχή τις αθώες ψυχές που υποφέρουν στην αγκαλιά της εξουσίας , και δεν αφήνει κανέναν απροστάτευτο. Και σε όλους αυτούς που επιχειρούν να καλύψουν με όποιον τρόπο εφευρίσκουν , καταστάσεις και ονόματα , έχω να τους πληροφορήσω ότι αυτά δεν περνάνε τώρα πια. Μια γροθιά , ο κόσμος όλος , ενάντια σε αυτά τα τέρατα…
Το θέμα ταράζει τον κόσμο , μαζί και μένα . Αναρωτιόμουν , πως βιώνουν αυτά τα παιδιά το σκηνικό που εξελίσσεται μπροστά στα έντρομα μάτια τους ; Πως να περιγράψεις την φρίκη των γεγονότων , που τους καταδιώκει , μέχρι και σήμερα ; Και τότε τον είδα , τυχαία , ένα πρωινό που χάζευα τηλεόραση . Δεν παράγει μόνο σκουπίδια τελικά αυτό το τεχνολογικό επίτευγμα. Ο ΣΩΤΉΡΗΣ ΤΣΑΦΟΎΛΙΑΣ. Και γράφω με κεφάλαια το όνομα του, γιατί αυτός ο άνθρωπος θα έπρεπε να προβάλλεται καθημερινά στα σχολεία μαζί με το δεκάλεπτο βίντεο της ομιλίας του. Αυτός ο αυτοδίδακτος τύπος , που κατάφερε να κάνει το ακατόρθωτο, να τον ανακαλύψει το διαδικτυακό Netflix! Αυτός ο σκηνοθέτης , με την τεράστια ψυχική δύναμη που συγκλόνισε τον σύσσωμο κόσμο με τις δηλώσεις του για όλα όσα συμβαίνουν. Και δεν είναι μόνο αυτά που είπε. Είναι και ο τρόπος που τα εξέφρασε , αφήνοντας μας όλους άναυδους. “Δεν υπάρχει μεγάλος καλλιτέχνης αν δεν έχεις γίνει σπουδαίος άνθρωπος”. Μέσα σε αυτήν την φράση , συμπεριέλαβε όλες τις απόψεις που πρέπει να έχει ο κόσμος. Μέσα σε αυτά τα λόγια , είπε αυτό που έπρεπε να είναι σήμα κατατεθέν του θεατρικού και συνάμα του καλλιτεχνικού κόσμου. Η υποδειγματική δήλωση του συνιστά γροθιά στο στομάχι για όλους εμάς που παρακολουθούμε. “Ήρθε η ώρα να ασχοληθούμε με τους πληγωμένους.” Μπράβο κύριε Σωτήρη ( και λέω κύριε γιατί αυτός ο τίτλος ευγένειας σου αξίζει δικαιωματικά ) για τον λόγο που έκανε τον ελληνικό λαό να σε αποθεώσει. “Δε μπορώ να συνέλθω στην κυριολεξία από τη στιγμή που είδα τη συνέντευξη του κυρίου Μοθωναίου. Δεν ξέρω αν αυτή η συνέντευξη πρέπει να ξαναπαίξει κι αντί να βλέπουμε τον κύριο Μοθωναίο, θα πρέπει να βλέπουμε μια φωτογραφία του όταν ήταν έξι ετών. Για να μπορέσουν να καταλάβουν κι αυτοί που δεν καταλαβαίνουν και λένε το “κάτσε φρόνιμα”, “ποια είναι η κυρία”, “στηρίζω μεν τα θύματα αλλά…” κ.ο.κ.” . Νομίζω ότι αυτά τα λόγια επιφέρουν την κάθαρση του θεάτρου και αφυπνίζουν τον κόσμο. ”Το να αυτοϊκανοποιείσαι μπροστά σε μία έντρομη γυναίκα που με κλάματα στα μάτια προσπαθεί να βγει από πόρτες που έχεις κλειδώσει κι εσύ σε αυτό το θέαμα όχι μόνο να διατηρείς τις αισθήσεις σου, αλλά να φτάνεις και σε κορύφωση, αυτό πώς ονομάζεται;”. Ο Σωτήρης Τσαφούλιας είπε όσα έπρεπε και όσα είχαν ανάγκη να ακούσουν τα θύματα. Έβαλε το δικό του λιθαράκι στην προσπάθεια που γίνεται τόσο καιρό για την λύτρωση των βασανισμένων ψυχών. Όταν βλέπεις ένα παιδί 6 ετών και γυρνάμε και λέμε ότι παραγράφηκε το αδίκημα αλλά δεν έχει παραγραφεί το δικαίωμα του δράστη να μηνύσει για συκοφαντική δυσφήμιση, το τραύμα στη ψυχή του Μοθωναίου στα πόσα χρόνια παραγράφεται;”, Η δήλωση του με βρίσκει με δάκρυα στα μάτια και έχει την αμέριστη συμπάθεια μου που απέδειξε περίτρανα πόσο σπουδαίος άνθρωπος είναι! Αυτά τα παιδιά Ελλάδα , οφείλεις να προωθείς και να προστατεύεις. Γιατί και αυτά προστατεύουν τις φωνές των θυμάτων με τον δικό τους τρόπο. Το θέατρο χρειάζεται τέτοιους ανθρώπους , για να μπορέσει να επιφέρει τον εξαγνισμό της τέχνης. Το θέατρο είναι οι άνθρωποι του και αυτοί διαμορφώνουν τον χώρο του.
Σε έναν κόσμο , γεμάτο θύτες να είσαι ο Σωτήρης Τσαφούλιας.
Σοφία Μπεκατώρου :”Του είπα όχι…όμως δεν σταμάτησε”
Η Σοφία Μπεκατώρου , δύο φορές Ολυμπιονίκης ιστιοπλοΐας, συγκλονίζει το Πανελλήνιο με την εξομολόγηση της. Μιλώντας στη διαδικτυακή Ημερίδα, με θέμα «Start to Talk/Σπάσε τη Σιωπή – Μίλησε, Μην Ανέχεσαι», που διοργάνωσε το υφυπουργείο Αθλητισμού, κατήγγειλε την σεξουαλική κακοποίηση που δέxτηκε όταν ήταν αθλήτρια. Η ίδια είπε :
«Κάποια στιγμή όπως μιλάγαμε με τον Χ γύρισα και με φίλησε. Εγώ πάγωσα, δεν ήξερα πώς να αντιδράσω, δεν περίμενα ποτέ να κάνει μία τέτοια κίνηση. Για μένα ο Χ αντιπροσώπευε το πατρικό πρότυπο, ήταν ένας άνθρωπος που επιτέλους δεν μας πολεμούσε μέσα στην Ομοσπονδία και ήθελε το καλό μας, σκέφτηκα…Συνέχισα να προχωράω με ταχύτερο ρυθμό κάνοντας πως δεν κατάλαβα ότι συνέβη, αν και του το ανέφερα λέγοντάς του ότι δεν περίμενα ποτέ μία τέτοια κίνησή του. Φτάνοντας στο ξενοδοχείο μας, στο ασανσέρ πριν πάει στο δωμάτιό του, μου ζήτησε να τον ακολουθήσω. Εγώ αρνήθηκα και πήγα να κλείσω την πόρτα. Εκείνος πάντα ευγενικά και με χαμόγελο με ρώτησε αν τον φοβάμαι και τότε του απάντησα πως όχι, αλλά ότι δεν υπήρχε λόγος να πάω μαζί στο δωμάτιό του. Εκείνος προσπαθώντας να με πείσει, με διαβεβαίωσε ότι δεν πρόκειται να κάνει κάτι ερωτικό απλά να συζητήσουμε. Ήξερε όμως πώς να μου μιλήσει και πώς να με ηρεμήσει και να με κάνει να ρίξω τις άμυνές μου. Και όταν αυτό έγινε, τότε άρχισε να ασελγεί εις βάρος μου. Προσπάθησα να τον απωθήσω, να του δείξω ότι δεν υπάρχει αμοιβαία επιθυμία, θεωρώντας ότι θα το σεβαστεί.. Του είπα όχι, του επανέλαβα ότι δεν θέλω να προχωρήσω και εκείνος με ψεύτικα γλυκόλογα έλεγε ότι δεν είναι τίποτα κάνοντας χιούμορ. Έλεγε ότι θα σταματήσει αν δεν το θέλω, όμως δε σταμάτησε ό,τι κι αν του έλεγα. Κλαμένη και ντροπιασμένη έφυγα από το δωμάτιο όταν αυτός ολοκλήρωσε και σηκώθηκε από πάνω μου. Γύρισα στο δωμάτιό μου όπου η συναθλήτριά μου κοιμόταν ανυποψίαστη. Έκανα μπάνιο, ένιωθα βρώμικη, εξαντλημένη, ταπεινωμένη και ανίκανη να υπερασπιστώ τα δικαιώματά μου…Ενώ είχαμε μόλις αποκτήσει το δικαίωμα στο όνειρο με την Αιμιλία (συναθλήτρια της), αν εγώ μιλούσα για ό,τι μου συνέβη, μπορεί αυτό να κατέρρεε. Δεν μπορούσα να διαχειριστώ αυτό το συναίσθημα και δεν μπορούσα να το μοιραστώ με την ομάδα μου γιατί μπορεί να μας δίχαζε. Η ομάδα μας, που συμπεριλάμβανε και την ανδρική, βρισκόταν πάντα σε ένα λεπτό σχοινί ισορροπίας και δεν υπήρχαν δυνατοί δεσμοί που θα μπορούσα να με κάνουν να μιλήσω ανοιχτά. Ο δε προπονητής μας ήταν 25 χρονών, αρκετά συναισθηματικός και άπειρος σε θέματα διαχείρισης κρίσεων. Επίσης, τότε, δεν είχαμε κάποια συνεργασία με αθλητική ψυχολόγο και φυσικά δεν θα μιλούσα ποτέ στους γονείς μου, γιατί θα με σταμάταγαν από την ιστιοπλοΐα. Στο μικρό και αθώο μυαλό μου η μόνη λύση ήταν να σιωπήσω και να κάνω ότι δε συνέβη τίποτα. Έκλαψα πολύ και όταν ξύπνησα άρχισα μία παράσταση που έληξε μέχρι και πριν από λίγο καιρό. Με πολλή δουλειά, θεραπεία και ανάλυση κατάφερα να αναλάβω το βάρος της ευθύνης μου, το να μην μιλήσω τότε, ώστε να απομακρυνθεί αυτός ο παράγοντας εκτός αθλητικών χωρών. Αυτός ο μισάνθρωπος που δεν είχε όρια, εκμεταλλεύτηκε καταστάσεις, τη συναισθηματική μου ευφορία και την προσήλωση στο στόχο μου. Εκμεταλλεύτηκε την αδυναμία της ομάδας μας, γνωρίζοντας ότι δεν υπήρχε μεγάλη συνοχή και δύναμη, τη θεσμική του θέση, ώστε να ικανοποιήσει το αρρωστημένο του ένστικτο. Ο μόνος, στον οποίο κατάφερα να ανοιχτώ ήταν ο δεσμός που διατηρούσα τότε, από τον οποίο επίσης ζήτησα να μην αντιδράσει, καθώς ήταν κι αυτός αθλητής… Ο Χ ουδέποτε δήλωσε μετάνοια ή άλλαξε τον τρόπο που λειτουργούσε. Με την αλλαγή της στάσης μου και την ψυχρότητά μου έγινε ειρωνικός και σε γενικές γραμμές αμφισβήτησε τις ικανότητες και τις επιδόσεις μου, σε κάθε δυνατή ευκαιρία, λέγοντας ότι οι νεότεροι αθλητές πρέπει να έχουν πλέον ευκαιρίες και όχι αυτοί των οποίων η καριέρα τους βρίσκεται στη δύση της. Τη νοοτροπία αυτή υιοθέτησα από το 1999 μέχρι το 2019. Στο διάστημα αυτό έχω πετύχει τις περισσότερες διακρίσεις για τη χώρα μας στην ιστιοπλοΐα, έχοντας όμως χάσει το σημαντικότερο αγαθό ως προσωπικότητα: την αγάπη προς τον εαυτό μου».
Η ολυμπιονίκης θα κληθεί να καταθέσει το περιστατικό στις εισαγγελικές αρχές. Ο άνθρωπος που την παρενόχλησε σεξουαλικά, σύμφωνα με την κατάθεση της ίδιας στον αρμόδιο Εισαγγελέα, είναι ο πρώην αντιπρόεδρος της ΕΙΟ και Υπεύθυνος Γραφείου Αθλητισμού, Έφορος Κεντρικής Ελλάδος, Αριστείδης Αδαμόπουλος. Η Ομοσπονδία ζήτησε και έλαβε την παραίτηση του.
Ο Ανδρέας Κοσματόπουλος , ο πρώην σύντροφος της και πατέρας των παιδιών της, λύγισε στην κάμερα της ΕΡΤ καθώς δεν είχε ιδέα για την κακοποίηση που είχε υποστεί η πρώην γυναίκα του. Συγκεκριμένα αναφέρει: «Την έχω δει να κουβαλάει την αδερφή της στην πλάτη της κατάκοιτη και να πεθαίνει στα χέρια της. Και μετά από δυο μήνες να παίρνει την Ολυμπιακή πρόκριση και να γίνεται σημαιοφόρος στην ολυμπιακή μας ομάδα…Την έχω δει να βγαίνει πριν λίγο καιρό με αυτή την καταγγελία, που πιστεύω ότι δεν τη θυμήθηκε τώρα, αλλά δεν την ξέχασε ποτέ. Και πιστεύω αυτό ήταν πολύ πιο δύσκολο να το κάνει από όλα τα προηγούμενα που κατάφερε. Τη Σοφία τη ξέρω, τη θαυμάζω, τη σέβομαι. Είναι πολύ γενναία».
Στο πλευρό της Σοφίας Μπεκατώρου στάθηκαν πολλοί. Βρήκε υποστηρικτές στην πολιτική και στον αθλητισμό. Επίσης αρκετοί πολίτες ,ανάμεσά τους και γυναίκες που έχουν κακοποιηθεί ,επικρότησαν την εξομολόγηση και απόφαση της να ονοματίσει τον άνθρωπο που την κακοποίησε σεξουαλικά. Ο Ολυμπιονίκης Νίκος Κακλαμανάκης, εξέφρασε την απόλυτη στήριξη του στη Σοφία Μπεκατώρου . Ο ίδιος, μιλώντας στο OPEN κατήγγειλε τον τρόπο λειτουργίας του ιστιοπλοϊκού συνδέσμου ,δηλώνοντας κατηγορηματικά πως: «Απειλούσαν τα παιδιά για να μην μιλήσουν.. Από τα 19 μου έλεγα πως η ομοσπονδία είναι κράτος εν κρατεί»
Μερικά 24ωρα μετα την εξομολόγηση της Σοφίας Μπεκατώρου, η Νίκη Μπακογιάννη, η Μαρίνα Ψυχογιού, η Μάνια Μπικόφ και η Ραμπέα Ιατρίδου, σπουδαίες αθλήτριες με σημαντικές διακρίσεις, έσπασαν και εκείνες την σιωπή τους. Κατήγγειλαν πως έχουν πέσει θύματα σεξουαλικής κακοποίησης και με την σειρά τους , αποτέλεσαν παραδείγματα για άλλες γυναίκες. Οι καταγγελίες συνεχίζονται και στον χώρο των πανεπιστήμιων, όπου φοιτήτριες μιλάνε για τις φορές που έχουν δεχτεί κακοποίηση από καθηγητές τους.
Η κακοποίηση και η βία ,έχουν πολλές μορφές. Η λεκτική, σωματική, συναισθηματική, σεξουαλική αλλά και διαδικτυακή κακοποίηση , είναι συχνά φαινόμενα που στιγματίζουν τις ζωές των παιδιών. Η μεταχείριση αυτή μετατρέπει το παιδί σε έναν ενήλικα που αντιμετωπίζει δυσκολίες σε διάφορες σημαντικές πτυχές της ζωής του. Τα νεαρά κορίτσια και αγόρια ,δεόμενου της παιδικής αθωότητας τους , την άγνοια κινδύνου αλλά και την αδυναμία τους να αμυνθούν πλήρως, γίνονται οι πιο εύκολοι στόχοι των ανήθικων αυτών ανθρώπων, που επιδιώκουν με κάθε τρόπο να ικανοποιήσουν τις αρρωστημένες επιθυμίες τους.
Ευρήματα ερευνών έχουν δείξει ότι το 76,8% του πληθυσμού έχει πέσει θύμα σωματικής βίας και το 16,2%, σεξουαλικής. Καταγράφεται ποσοστό κακοποίησης 85.7% για τα κορίτσια ηλικίας από 10 έως 20 ετών και για τα αγόρια ποσοστό 58,5% στις ηλικίες από 0 έως και 10 ετών.
Ο πραγματικός αριθμός των περιστατικών σεξουαλικής κακοποίησης στην Ελλάδα αλλά και παγκοσμίως, εκτιμάται ότι είναι πολύ μεγαλύτερος από αυτόν που δείχνουν οι έρευνες. Αυτό συμβαίνει γιατί τα περισσότερα θύματα κακοποίησης και παραμέλησης δεν ανιχνεύονται από τις κοινωνικές υπηρεσίες. Στη σεξουαλική κακοποίηση ειδικά, όπου δεν υπάρχουν απαραίτητα σωματικές ενδείξεις, η μυστικότητα και η ντροπή εμποδίζει τα παιδιά αλλά και τους ενήλικες που έχουν κακοποιηθεί να ζητήσουν βοήθεια. Ειδικά στον χώρο του αθλητισμού, τα παιδιά που έχουν κακοποιηθεί επιλέγουν συνειδήτα να σωπάσουν, ώστε να μην διακινδυνεύσουν την καριέρα τους.
Η εξομολόγηση της Σόφιας Μπεκατώρου ας γίνει παράδειγμα για όλους τους ανθρώπους που έχουν υποστεί κακοποίηση και βία, οποιασδήποτε μορφής. Τα παιδιά πρέπει να διδαχθούν από μικρή ηλικία ότι κανείς, ακόμη και κάποιο φιλικό τους πρόσωπο, δεν έχει το δικαίωμα να προβεί σε ενέργειες που το παιδί δεν επιθυμεί. Η κακοποίηση δεν είναι ποτέ φταίξιμο του θύματος. Η έκκληση για βοήθεια δεν είναι ποτέ ντροπή. Όταν ανοίγει ένα στόμα ,κλείνει μια πληγή με τη σφραγίδα της δικαιοσύνης. Η συμπαράσταση και η βοήθεια προς τα θύματα κακοποίησης είναι πάντα αμέριστη.
Γραμμή SOS για την άμεση συμβουλευτική υποστήριξη γυναικών θυμάτων βίας 15900, Web:http://womensos.gr/, email: sos15900@isotita.gr
Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει δημιουργήσει ένα υλικό ευαισθητοποίησης με στόχο την καταπολέμηση της σεξουαλικής κακοποίησης των παιδιών. Ονομάζεται «Ο Κανόνας των Εσωρούχων» (The Underwear Rule) και αποτελείται, ανάμεσα σε άλλα, από οδηγίες για τους γονείς και ένα βιβλίο για μικρά παιδιά (3-7 ετών) με τίτλο «Η Κίκο και το Χέρι».
Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη συμβεί αυτό στο δικό σας παιδί. Μάθετε στο παιδί τον Κανόνα των Εσωρούχων.
Τι λέει όμως ο Κανόνας των Εσωρούχων; Είναι απλό: κανείς δεν μπορεί να αγγίξει ή να χαϊδέψει το παιδί στα σημεία του σώματός του που συνήθως καλύπτονται από τα εσώρουχά τους. Και ούτε τα παιδιά επιτρέπεται να αγγίξουν το σώμα άλλων σε αυτά τα σημεία.
Ο κανόνας είναι επίσης χρήσιμος γιατί βοηθάει να εξηγήσουμε στα παιδιά ότι το σώμα τους τούς ανήκει, ότι υπάρχουν καλά και κακά μυστικά και ότι υπάρχει καλό αλλά και κακό χάδι ή άγγιγμα.
Πώς να διδάξετε τον κανόνα των εσωρούχων
Ο Κανόνας των Εσωρούχων εκπονήθηκε για να βοηθήσει γονείς και κηδεμόνες να ανοίξουν συζήτηση με τα παιδιά τους. Μπορεί μάλιστα να αποτελέσει ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό εργαλείο πρόληψης κατά της σεξουαλικής κακοποίησης.
Ο Κανόνας των Εσωρούχων έχει πέντε σημαντικές πτυχές
1. Το σώμα σου σού ανήκει
Τα παιδιά θα πρέπει να ξέρουν ότι το σώμα τους τούς ανήκει και ότι κανείς δεν μπορεί να τα αγγίξει ή να τα χαϊδέψει χωρίς την άδειά τους. Ο ειλικρινής και άμεσος διάλογος ήδη από μικρή ηλικία για τη σεξουαλικότητα και τα απόκρυφα σημεία του σώματος, με σωστή χρήση των όρων που αφορούν τα γεννητικά όργανα και άλλα σημεία του σώματός τους, θα βοηθήσουν τα παιδιά να αντιληφθούν τι δεν επιτρέπεται. Τα παιδιά διατηρούν το δικαίωμα να αρνηθούν φιλί ή χάδι ακόμη και από άτομο το οποίο αγαπούν. Πρέπει να μάθουν να λένε «Όχι» με άμεσο και αποφασιστικό τρόπο σε περίπτωση ανάρμοστης σωματικής επαφής, όπως και τρόπους να αποφεύγουν καταστάσεις που απειλούν την ασφάλειά τους και να ενημερώνουν έναν ενήλικα τον οποίον εμπιστεύονται. Έχει σημασία να τονισθεί ότι τα παιδιά θα πρέπει να επιμείνουν έως ότου κάποιος να πάρει το θέμα στα σοβαρά.
Στο βιβλίο, το χέρι ζητά την άδεια της Κίκο για να την αγγίξει. Η Κίκο δέχεται, αλλά όταν το χέρι προσπαθεί να μπει μέσα στο εσώρουχο η Κίκο λέει «Όχι». Οι γονείς και οι κηδεμόνες μπορούν να αξιοποιήσουν αυτή την αλληλουχία γεγονότων για να εξηγήσουν στο παιδί τους ότι μπορεί να πει «Όχι» ανά πάσα στιγμή.
2. Καλό άγγιγμα – κακό άγγιγμα
Τα παιδιά δεν αντιλαμβάνονται πάντα τη διαφορά μεταξύ του αγγίγματος που επιτρέπεται και εκείνου που θεωρείται ανάρμοστο. Πείτε τους ότι δεν είναι σωστό να κοιτάζει ή να αγγίζει κανείς τα απόκρυφα σημεία του σώματός τους, ούτε είναι σωστό να τους ζητάει κάποιος να δουν ή να αγγίξουν αυτά τα σημεία στο σώμα κάποιου άλλου. Ο Κανόνας των Εσωρούχων τα βοηθάει να αναγνωρίζουν ένα φανερό και εύκολο να το θυμούνται όριο: τα εσώρουχα. Βοηθάει τους ενήλικες να ξεκινήσουν μια κουβέντα με τα παιδιά. Αν τυχόν τα παιδιά δεν είναι βέβαια κατά πόσον η συμπεριφορά ενός ενήλικα είναι αποδεκτή ή όχι, φροντίστε να ξέρουν ότι μπορούν να ζητήσουν από κάποιον ενήλικο τον οποίον εμπιστεύονται να τα βοηθήσει.
Στο βιβλίο, η Κίκο δεν δέχεται να την αγγίξουν κάτω από το εσώρουχο. Οι γονείς μπορούν να εξηγήσουν στο παιδί ότι υπάρχουν κάποιοι ενήλικες (όπως οι γονείς, οι κηδεμόνες και οι γιατροί) που μπορεί να χρειαστεί να το αγγίξουν, αλλά ας ενθαρρύνουμε τα παιδιά να πουν «Όχι» ακόμη και σε αυτούς αν τυχόν αισθανθούν άβολα ή αμήχανα.
3. Καλά μυστικά – κακά μυστικά
Η μυστικότητα είναι η τακτική που εφαρμόζουν συνήθως όσοι διαπράττουν το αδίκημα της σεξουαλικής κακοποίησης. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό να μάθουμε στα παιδιά τη διαφορά μεταξύ καλών μυστικών και κακών μυστικών, αλλά και να καλλιεργήσουμε ένα κλίμα εμπιστοσύνης. Οποιοδήποτε μυστικό τους προκαλεί άγχος, αμηχανία, φόβο ή στενοχώρια δεν θεωρείται καλό και επομένως δεν θα πρέπει να το αποκρύπτουν. Αντιθέτως, θα πρέπει να το πουν σε κάποιον ενήλικα που εμπιστεύονται (γονέα, δάσκαλο, αστυνομικό, γιατρό).
Στο βιβλίο, το χέρι ενθαρρύνει την Κίκο να μιλήσει ανοικτά, όταν κάποιος θέλει να την αγγίξει με τρόπο ανάρμοστο. Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε την αλληλουχία αυτή καταστάσεων για να συζητήσετε τη στη διαφορά μεταξύ καλού μυστικού (όπως λχ. ένα πάρτι γενεθλίων) και κακού μυστικού (οτιδήποτε προκαλεί στο παιδί στενοχώρια και άγχος). Οι γονείς πρέπει να ενθαρρύνουν τα παιδιά τους να τους αποκαλύπτουν τα κακά μυστικά.
4. Η πρόληψη και η προστασία είναι ευθύνη των ενηλίκων
Τα κακοποιημένα παιδιά νιώθουν αισθήματα ντροπής, ενοχής και φόβου. Οι ενήλικες θα πρέπει να αποφεύγουν να καλλιεργούν ταμπού γύρω από τη σεξουαλικότητα αλλά και να φροντίζουν ώστε τα παιδιά τους να γνωρίζουν σε ποιον να απευθυνθούν για να μιλήσουν σε περίπτωση που ανησυχούν, στενοχωριούνται ή θλίβονται. Το παιδιά δεν αποκλείεται να διαισθανθούν ότι κάτι δεν πάει καλά, οπότε οι μεγάλοι θα πρέπει να είναι προσεκτικοί και να αφουγκράζονται τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά των παιδιών. Ίσως υπάρχει λόγος που ένα παιδί αρνείται την επαφή με κάποιον άλλο ενήλικα ή παιδί. Θα πρέπει να το σεβαστούν. Τα παιδιά πρέπει να νιώθουν ότι μπορούν ανά πάσα στιγμή να μιλήσουν με τους γονείς τους. Το «χέρι» στο βιβλίο, είναι φίλος της Κίκο. Οι μεγαλύτεροι υπάρχουν για να βοηθούν τα παιδιά στην καθημερινότητά τους. Η πρόληψη της σεξουαλικής βίας αποτελεί πρωτίστως ευθύνη των ενηλίκων και είναι σημαντικό να φροντίζουμε να μην φορτώνουμε ένα τέτοιο βάρος στους ώμους των παιδιών.
5. Άλλες χρήσιμες συμβουλές που συνοδεύουν τον Κανόνα των Εσωρούχων
Καταγγελία και αποκάλυψη στοιχείων
Τα παιδιά χρειάζονται σαφείς κατευθύνσεις όσον αφορά τους ενήλικες που μπορεί να βρίσκονται στον περίγυρο ασφάλειάς τους. Πρέπει να τα ενθαρρύνουμε να επιλέξουν ενήλικες τους οποίους μπορούν να εμπιστευτούν, που είναι διαθέσιμοι και πρόθυμοι να τα ακούσουν και να βοηθήσουν. Μόνο ένα από τα μέλη του περίγυρου αυτού μπορεί να κατοικεί στο ίδιο σπίτι με το παιδί, τα υπόλοιπα δεν θα πρέπει να είναι συγγενικά πρόσωπα ούτε να προέρχονται από τον άμεσο οικογενειακό κύκλο. Το παιδιά θα πρέπει να γνωρίζουν πώς να ζητήσουν βοήθεια σε ένα τέτοιο περίγυρο ασφάλειας και εμπιστοσύνης.
Γνωστοί δράστες
Στην πλειονότητα των περιπτώσεων ο δράστης είναι άτομο που το παιδί γνωρίζει. Είναι πολύ δύσκολο, κυρίως για τα μικρά παιδιά, να καταλάβουν ότι κάποιος που ήδη γνωρίζουν μπορεί να τα βλάψει. Μην ξεχνάτε τη μέθοδο που ακολουθούν συνήθως οι θύτες για να κερδίσουν την εμπιστοσύνη των παιδιών. Στο σπίτι επομένως θα πρέπει να ισχύει ο κανόνας ότι το παιδί οφείλει να ενημερώνει τους γονείς του σε κάθε περίπτωση που κάποιος του προσφέρει δώρα, του ζητάει να κρατήσει ένα μυστικό ή προσπαθεί να βρεθεί μόνος μαζί του.
Άγνωστοι δράστες
Σε μερικές περιπτώσεις ο δράστης μπορεί να είναι ένας άγνωστος. Διδάξτε στο παιδί σας κάποιους απλούς κανόνες για την επαφή με αγνώστους, όπως λ.χ. να μην επιβιβάζονται ποτέ σε αυτοκίνητο ατόμου το οποίο δε γνωρίζουν, ούτε να δέχονται δώρα ή προσκλήσεις από αγνώστους.
Βοήθεια
Τα παιδιά θα πρέπει να γνωρίζουν ότι υπάρχουν ειδικοί οι οποίοι μπορούν να το βοηθήσουν (δάσκαλοι, κοινωνικοί λειτουργοί, ο συνήγορος του πολίτη, γιατροί, ο ψυχολόγος στο σχολείο, η αστυνομία), αλλά και τηλεφωνικές γραμμές τις οποίες μπορούν να χρησιμοποιήσουν για να ζητήσουν συμβουλές και βοήθεια.
Ο λόγος ύπαρξης του κανόνα των εσωρούχων
Περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα κάποιας μορφής σεξουαλικής κακοποίησης ή βίας. Αυτό μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε παιδί ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας, φυλής, κοινωνικής τάξης και θρησκείας. Συχνά ο δράστης είναι άτομο που το παιδί γνωρίζει και εμπιστεύεται. Μπορεί δε να είναι ακόμη και κάποιο άλλο παιδί.
Βοηθείστε ώστε να μη συμβεί αυτό στο δικό σας παιδί
Το βασικότερο στοιχείο είναι η καλή επικοινωνία με το παιδί. Αυτό προϋποθέτει εξωστρέφεια, ειλικρίνεια, ευθύτητα, αποφασιστικότητα και μια ατμόσφαιρα φιλική, χωρίς φόβο.
Ο Κανόνας των Εσωρούχων μπορεί να βοηθήσει
Κανένα παιδί δεν είναι τόσο μικρό που να μην μπορεί να μάθει τον Κανόνα των Εσωρούχων αφού η κακοποίηση δεν γνωρίζει ηλικία.
Αν είναι δύσκολο να μιλήσετε για το ζήτημα αυτό στο παιδί σας, θυμηθείτε ότι αυτό μάλλον είναι πιο δύσκολο για σας ως ενήλικα παρά για ένα παιδί.
Τι πρέπει να κάνετε αν υποψιάζεστε κακοποίηση
Αν τυχόν υποπτεύεστε ότι το παιδί σας μπορεί να έπεσε θύμα κακοποίησης, είναι πολύ σημαντικό να μη θυμώσετε μαζί του. Μην το κάνετε να νιώσει σαν να φταίει ή σαν να έκανε κάτι κακό.
Μην ανακρίνετε το παιδί: ρωτήστε τι συνέβη, πότε και με ποιόν, αλλά μη ρωτήσετε το γιατί.
Προσπαθήστε να μη δείξετε την ταραχή σας στο παιδί σας. Τα παιδιά νιώθουν πολύ εύκολα αίσθημα ενοχής, οπότε ενδέχεται τελικά να μη σας αποκαλύψουν τα πάντα.
Προσπαθήστε να μη βγάλετε βιαστικά συμπεράσματα βασιζόμενοι σε ανεπαρκή ή ασαφή στοιχεία. Διαβεβαιώστε το παιδί σας ότι θα ασχοληθείτε με το θέμα και επικοινωνήστε με κάποιον που μπορεί να σας βοηθήσει: έναν ψυχολόγο ή άλλον ειδικό στη φροντίδα του παιδιού, γιατρό, κοινωνικό λειτουργό ή την αστυνομία.
Σε μερικές χώρες υπάρχουν ειδικές τηλεφωνικές γραμμές και κέντρα που ασχολούνται αποκλειστικά με παιδιά που πέφτουν θύματα σεξουαλικής βίας. Μπορούν να σας δώσουν οδηγίες και να σας καθοδηγήσουν. Φροντίστε να επικοινωνήσετε μαζί τους αν υπάρχει πιθανότητα να έχει ασκηθεί σεξουαλική βία σε ένα παιδί.
Στη χώρα μας μπορείτε να καλέσετε την Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS 1056, μια γραμμή από το «Χαμόγελο του Παιδιού».
Για να δεις το βιβλίο σε pdf «Η Κίκο και το Χέρι»πάτησε εδώ. Μπορείς να το διαβάσεις σε παιδάκια από 3 – 7 ετών.
Το βίντεο με την Κίκο και το Χέρι. Η Κίκο παίζει με το Χέρι, αλλά δεν του επιτρέπει να αγγίξει το εσώρουχό της.
Παιδική κακοποίηση: Πώς οι ζωγραφιές των παιδιών αποκαλύπτουν τη φρίκη
Σχεδόν καθημερινά ακούμε για περιπτώσεις παιδιών που πέφτουν θύματα βιασμών, ξυλοδαρμών και κακομεταχείρισης.
Πώς θα αντιληφθούμε αν κάτι τέτοιο συμβαίνει στο παιδί, τον μαθητή ή το γειτονόπουλό μας; Τι συμβαίνει στην Ελλάδα και μπορεί ένας κακοποιητικός γονιός να αλλάξει;
Συνέντευξη απαντώντας σε όλα τα παραπάνω αλλά και σε πολλά περισσότερα ερωτήματα παραχώρησε η κα. Ματίνα Μαλανδρή, Ψυχολόγος-Εικαστική Ψυχοθεραπεύτρια-Υπ. Διδ.Εγκληματολογίας, στο amea-care.gr και τηνΑγγελική Καρδαρά.
Διαβάστε όσα ενδιαφέροντα είπε η ειδικός…
Κυρία Μαλανδρή ασχολείστε με το πολύ σοβαρό ζήτημα της παιδικής κακοποίησης, τόσο επαγγελματικά όσο και σε ερευνητικό επίπεδο. Θα ήθελα να μας περιγράψετε την επικρατούσα στη χώρα μας κατάσταση. Ποιες μορφές κακοποίησης υφίστανται τα παιδιά στην Ελλάδα της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, πόσα περιστατικά φτάνουν τελικά στους ειδικούς και πώς αντιμετωπίζονται;
Η «πραγματική» εικόνα της κακοποίησης στην Ελλάδα, παρά τις προσπάθειες αποτύπωσης της, θεωρώ πως είναι πλασματική. Και αυτό λόγω του σκοτεινού αριθμού που γνωρίζουμε πως υπάρχει, δηλαδή των περιπτώσεων εκείνων που δεν καταγγέλλονται. Όμως, μια εικόνα της υπάρχουσας κατάστασης μας δίνει η πρώτη επιδημιολογική έρευνα για την κακοποίηση στην Ελλάδα, η έρευνα BECAN, με βάση την οποία πάνω από σχεδόν 8 στα 10 παιδιά αναφέρουν ότι έχουν υποστεί τουλάχιστον μια εμπειρία σωματικής βίας, πάνω από 8 στα δέκα παιδιά εμπειρία ψυχολογικής βίας, και σχεδόν 2 στα 10 αναφέρουν ότι έχουν υποστεί μια εμπειρία σεξουαλικής βίας κατά τη διάρκεια της ζωής τους.
Οι μορφές της κακοποίησης παραμένουν οι ίδιες, σεξουαλική, σωματική, συναισθηματική και παραμέληση, που όμως, πλέον κάποιες από αυτές μπορεί να πραγματοποιούνται και με τη χρήση των τεχνολογικών μέσων. Σε σχέση τώρα με την αντιμετώπιση των περιστατικών θυματοποίησης ανηλίκων εντός της οικογένειας, προϋποτίθεται καταρχάς η αποκάλυψή του περιστατικού, κάτι που στην περίπτωση αυτής της μορφής θυματοποίησης αποτελεί ένα εξαιρετικά πολύπλοκο θέμα. Η ιδιαιτερότητα της μορφής αυτής έγκειται στο ότι το άτομο, το οποίο έχει αναλάβει τη φροντίδα του παιδιού, είναι και αυτό που το κακοποιεί, κάτι το οποίο είναι ιδιαίτερα συγκρουσιακό για το παιδί.
Αφενός λοιπόν για το ίδιο το παιδί είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αποκαλύψει το γεγονός, αφετέρου ακόμη και να το αποκαλύψει μπορεί ο δράστης να μην επιτρέψει την καταγγελία. Σχετικά με τη θεραπευτική αντιμετώπιση, υπάρχουν υπηρεσίες ψυχικής υγείας και πολυπληθή ιδιωτικά θεραπευτικά κέντρα, το ζήτημα είναι όμως, κατά πόσο θα απευθυνθούν εκεί για θεραπεία, άνθρωποι που δεν θεωρούν ότι χρειάζονται θεραπευτική βοήθεια. Θα ήθελα να αναφερθώ τέλος, στη συμβολή του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού, το οποίο έχει δημιουργήσει το πρωτόκολλο «Ολοκληρωμένης Προσέγγισης για τη Διερεύνηση, Διάγνωση και Διαχείριση Περιστατικών Κακοποίησης και Παραμέλησης Παιδιών», η εφαρμογή του οποίου θα αλλάξει ριζικά την αναγνώριση και τη θεραπεία των περιπτώσεων κακοποίησης, αρκεί βέβαια να εφαρμοστεί τελικά.
Η απεικόνιση του πάρτι γενεθλίων με την πρώτη ματιά φαίνεται αθώα αλλά προσέχοντας τη φιγούρα του “θείου”, ανακαλύπτεις ότι το παιδί απεικονίζει το άτομο με ένα τονισμένο ανδρικό μόριο, κάτι που δεν έχει χρησιμοποιήσει στη φιγούρα του πατέρα.
Μπορείτε να μας απεικονίσετε το προφίλ του γονιού που φτάνει στο σημείο να κακοποιήσει το παιδί του, σωματικά, λεκτικά ή/και ψυχολογικά;
Κάποια στοιχεία του γονέα που σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο κακοποίησης του παιδιού είναι η δυσκολία του ίδιου να συνδεθεί συναισθηματικά με το νεογέννητο παιδί, η έλλειψη γνώσης για την ανατροφή του παιδιού και τις ανάγκες του, η αντίδραση με ακατάλληλες ή βίαιες τιμωρίες σε συμπεριφορές του, η χρήση της σωματικής τιμωρίας ως μέσο πειθαρχίας παιδιών, η ύπαρξη σωματικών ή ψυχικών προβλημάτων που παρεμποδίζει την ικανότητά του ως γονέα, η έλλειψη αυτοελέγχου όταν εκνευρίζεται, ή η κοινωνική απομόνωση.
Κατά τη γνώμη μου είναι ιδιαίτερα σημαντική η ποιότητα των δεσμών που οι γονείς εσωτερίκευσαν ως παιδιά, και αποτελεί βασικό ερμηνευτικό παράγοντα του φαινομένου της διαγενεαλογικής μεταβίβασης της βίας. Ο Bowlby, αντιμετωπίζει την επιθετικότητα ως μια αντίδραση σε τραύματα που δημιουργούνται κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής του ατόμου λόγω ανεπαρκούς φροντίδας ή παραμέλησης. Ο δεσμός της μητέρας με το νεογέννητο βρέφος είναι μόνο σε ένα μικρό βαθμό αυτόματος ή βιολογικά καθορισμένος. Στην πραγματικότητα επηρεάζεται έντονα από τις προηγούμενες εμπειρίες της ζωής της, με αφετηρία τη δική της σχέση με τη μητέρα της, τον πατέρα και άλλα σημαντικά πρόσωπα.
Άλλη μία ζωγραφιά από κορίτσι που είχε κακοποιηθεί σεξουαλικά από τον θείο του. Και εδώ έχουμε υπερτονισμένο το ανδρικό μόριο του θείου, ενώ είναι χαρακτηριστική η έκφραση λύπης στο πρόσωπο του παιδιού.
Είναι δυνατόν ένας γονιός που κακοποιεί το παιδί του, με την κατάλληλη θεραπευτική αγωγή να αλλάξει ριζικά συμπεριφορά, να γίνει ένας “καλός γονιός” και να κερδίσει ξανά την εμπιστοσύνη του παιδιού του;
Κάθε περίπτωση είναι μοναδική και είναι επικίνδυνο να δώσουμε μια γενικευμένη απάντηση. Πιστεύω πως μεγαλύτερη σημασία από το πόσο «σοβαρή» είναι η περίπτωση της κακοποίησης-παραμέλησης, έχει το πώς αυτή βιώθηκε από το παιδί. Το ζήτημα της απώλειας της εμπιστοσύνης στον πρωταρχικό σου Άλλο, στο γονιό σου, είναι πυρηνικό.
Βέβαια, σε πολλές περιπτώσεις, το παιδί μπορεί να δέχεται ως αλήθεια του, αυτό που του έχουν πει πως είναι η αλήθεια, και με αυτή την έννοια η εμπιστοσύνη προς τον γονιό είναι δεδομένη, δεν αμφισβητείται. Κάτι που μπορώ να προσθέσω από τη θεραπευτική μου εμπειρία, είναι πως τα παιδιά δύσκολα «προδίδουν» τους γονείς τους, τους υπερασπίζονται ακόμη και αν εκείνοι τα χτυπούν ή τους ασκούν ψυχολογική βία. Σε σχέση με το αν οι γονείς που κακοποιούν μπορεί να αλλάξουν, εξαρτάται από το αν θέλουν. Οι άνθρωποι δεν αλλάζουν όμως έτσι εύκολα, χρειάζεται πολύ υψηλό κίνητρο και χρόνια θεραπείας.
Ένας γονιός που κακοποιεί το παιδί του μπορεί να φτάσει από μόνος του στη συνειδητοποίηση ότι έχει ο ίδιος πρόβλημα και να αναζητήσει βοήθεια από τους ειδικούς;
Θα έλεγα ότι στις περισσότερες περιπτώσεις ο γονιός που κακοποιεί ή παραμελεί το παιδί του είτε δεν έχει επίγνωση της βλάβης που ασκεί στο παιδί του ή δεν επιθυμεί να αλλάξει συμπεριφορά και προσπαθεί αυτή να μην γίνει φανερή για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο διάστημα. Χρειάζεται εξωτερική παρέμβαση για να φτάσει σε κάποιο θεραπευτικό πλαίσιο. Και ακόμη και αν φτάσει, δεν είναι πολύ πιθανό πως θα συνεργαστεί με τις συστάσεις του θεραπευτή.
Η ζωγραφιά ανήκει σε 9χρονο κορίτσι που αισθάνεται μειονεκτικά απέναντι στους συμμαθητές του. Έχει ζωγραφίσει τον εαυτό του μικρότερο από τα άλλα παιδιά και εντός ενός πλαισίου. Η 9χρονη είναι κόρη μίας νέας γυναίκας που έμεινε έγκυος στα 15 και αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα αποδοχής
Ποια είναι τα “σημάδια” που πρέπει να προβληματίσουν έναν εκπαιδευτικό ότι ένα παιδάκι κακοποιείται στο σπίτι του και πώς μπορεί να αντιδράσει με τις ενδείξεις και όχι αποδείξεις που θα έχει;
Να μην ξεχνάμε πως η παρουσία κάποιων συμπεριφορών δεν συνεπάγεται κακοποίηση, άρα πρέπει οι εκπαιδευτικοί να είναι προσεκτικοί. Ενδεικτικά όμως αναφέρουμε ορισμένους δείκτες γιατί οι εκπαιδευτικοί πρέπει να είναι ενημερωμένοι. Δείκτες συμπεριφοράς στην περίπτωση της παραμέλησης, θεωρούνται η εμπλοκή σε παραβατικές συμπεριφορές, στεναχωρημένα παιδιά ή με επίπεδο συναίσθημα, κουρασμένα παιδιά με δυσκολία συγκέντρωσης στο σχολείο λόγω έλλειψης ύπνου.
Η ζωγραφιά ανήκει σε 9χρονο κορίτσι που αισθάνεται μειονεκτικά απέναντι στους συμμαθητές του. Έχει ζωγραφίσει τον εαυτό του μικρότερο από τα άλλα παιδιά και εντός ενός πλαισίου. Η 9χρονη είναι κόρη μίας νέας γυναίκας που έμεινε έγκυος στα 15 και αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα αποδοχής.
Στην περίπτωση της ψυχολογικής κακοποίησης, το άγχος, η κατάθλιψη, σημάδια κοινωνικής απομόνωσης, βία που εκφράζεται με λόγια ή πράξεις. Στην περίπτωση της σεξουαλικής κακοποίησης, παρατηρείται συχνά προχωρημένη σεξουαλική γνώση βάσει της ηλικίας, έκφραση φόβου απέναντι σε κάποιο πρόσωπο, υπερβολικός αυνανισμός, πρόωρο σεξουαλικό παιχνίδι, υπερβολική περιέργεια για το σεξ, απρόσμενη πτώση της σχολικής επίδοσης, έκφραση σεξουαλικής δραστηριότητας μέσα από παιχνίδια ή καταθλιπτικό συναίσθημα.
Αν οι εκπαιδευτικοί πληροφορηθούν έγκλημα ενδοοικογενειακής βίας είναι υποχρεωμένοι να δράσουν. Το άρθρο 23 του νόμου 3500/2006, ορίζει ότι εφόσον οι εκπαιδευτικοί κατά τη διάρκεια του εκπαιδευτικού τους έργου πληροφορηθούν ή διαπιστώσουν ότι ένα έγκλημα ενδοοικογενειακής βίας λαμβάνει χώρα σε βάρος μαθητή υποχρεούνται να το αναφέρουν χωρίς καθυστέρηση στο διευθυντή της μονάδας και αυτός με τη σειρά του στον αρμόδιο εισαγγελέα. Επιπλέον, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να προτείνουν στους γονείς τη συνεργασία με υπηρεσίες υποστήριξης.
Ποια είναι η συμπεριφορά ενός παιδιού που είναι θύμα οικογενειακής βίας απέναντι στους συμμαθητές και τους δασκάλους/καθηγητές του, αλλά και απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό;
Η συμπεριφορά του παιδιού μπορεί να περιλαμβάνει ανάμεσα σε άλλες εκφοβισμό άλλων παιδιών ή εκφοβισμό από άλλα παιδιά, φτωχές διαπροσωπικές σχέσεις με συνομήλικους, ή αναφορικά με την σχολική του επίδοση μπορεί να υπάρχει μεγάλος αριθμός απουσιών ή δυσκολία στην ολοκλήρωση μιας εργασίας. Πώς νιώθει το ίδιο το παιδί πέρα από το πώς συμπεριφέρεται στους άλλους, αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό θέμα. Το παιδί βρίσκεται σε σύγχυση διότι ο γονιός είναι αυτός που σε «κανονικές» συνθήκες εκφράζει αγάπη, ενώ αντίθετα στην περίπτωση της κακοποίησης, ο γονιός επιφέρει κακομεταχείριση. Τα παιδιά αυτά, συχνά μεγαλώνουν με ένα πυρηνικό αίσθημα αναξιότητας, ντροπής και χαμηλής αυτοεκτίμησης. Οι σχέσεις τους σημειώνονται από εξαιρετική ευαισθησία στα συναισθήματα των άλλων και αναζητούν έντονα την αποδοχή και την αγάπη.
Η ζωγραφιά είναι το “πορτρέτο” ενός 8χρονου αγοριού που κακοποιούταν σεξουαλικά από τον πατέρα του. Ο ψυχοθεραπευτής του ζήτησε να ζωγραφίσει πως ένιωθε όταν δεχόταν τις επιθέσεις από τον πατέρα του και εκείνο απεικόνισε τον φόβο στο πρόσωπό του, ενώ σημαντική είναι και η λεπτομέρεια των κουμπιών στην μπλούζα και στο παντελόνι του, αφού αυτά τα σημεία ήταν ο “στόχος” του πατέρα του.
Κρίνω πολύ ενδιαφέρουσα την ενασχόλησή σας με τη θεραπεία της ψυχούλας του παιδιού μέσα από την τέχνη/ art therapy. Με ποιον τρόπο η εκπαιδευτική κοινότητα μπορεί να αξιοποιήσει την art therapy, προκειμένου να βοηθήσει τα παιδιά που αντιμετωπίζουν προβλήματα στο σπίτι ή/και στο σχολείο;
Ερχόμαστε τώρα σε ένα θέμα που αποτελεί έναν από τους μεγάλους μου έρωτες! Την Eικαστική Ψυχοθεραπεία. Η Εικαστική Ψυχοθεραπεία περιλαμβάνει τόσο τη δημιουργική διαδικασία και τα εικαστικά προϊόντα όσο και την ύπαρξη μιας θεραπευτικής σχέσης. Το εικαστικό προϊόν δημιουργείται από τον πελάτη σε ένα υποστηρικτικό και οριοθετημένο πλαίσιο, όπου ο εικαστικός θεραπευτής, προσεκτικά βλέπει, ακούει, επεξεργάζεται, και καθρεφτίζει, τόσο σε σχέση με το εικαστικό έργο όσο και σε σχέση με το άτομο. Η χρήση της δημιουργικότητας με στόχο την θεραπεία παιδιών, και δη την θεραπεία κακοποιημένων παιδιών αποτελεί για μένα ένα ιερό έργο.
Η Εικαστική Ψυχοθεραπεία ανεξάρτητα από τον πληθυσμό στον οποία κάθε φορά απευθύνεται, βοηθά στην ανάδυση ασυνείδητου υλικού στην επιφάνεια, μέσω της ύπαρξης ενός εικαστικού, δημιουργικού πεδίου συμβολικής εμπειρίας. Οι πρώτες περιπτώσεις μελέτης παιδικής κακοποίησης και θεραπείας μέσω Εικαστικής Ψυχοθεραπείας εντοπίζονται περίπου γύρω στις αρχές του 1960 και σύμφωνα με πολλούς εικαστικούς θεραπευτές και άλλους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, η Εικαστική Ψυχοθεραπεία θεωρήθηκε ως ο πλέον κατάλληλος και λιγότερο αγχογόνος τρόπος για τη διάγνωση και τη θεραπεία παιδιών θυμάτων κακοποίησης. Τα παιδιά αισθάνονται πιο άνετα να ζωγραφίζουν εικόνες για να εκφράσουν και να επεξεργαστούν τις κακοποιητικές εμπειρίες, από το να μιλήσουν για αυτές. Η εικόνα ενσωματώνει πολλαπλά οφέλη τόσο ως θεραπευτικό μέσο, αλλά κατά τη γνώμη μου και ως ερευνητικό εργαλείο.
Οι τρόποι αναπαράστασης στον ανθρώπινο εγκέφαλο είναι δύο, ο λεκτικός και ο εικονικός. Είναι πολύ περιοριστικό να διεξάγουμε έρευνες χρησιμοποιώντας μόνο τον λόγο. Η εικονική αναπαράσταση μπορεί να ανοίξει νέους δρόμους προσέγγισης της ανθρώπινης εμπειρίας, και μπορεί να χρησιμοποιηθεί κάλλιστα στο πλαίσιο του σχολείου, όμως πρώτα για να γίνει αυτό με αξιοπιστία και εγκυρότητα, χρειάζεται έρευνα. Πρέπει να είμαστε ανοιχτοί και να δοκιμάζουμε ιδέες που μπορεί να μας ανοίξουν νέους δρόμους.
Ποια είναι η κα. Ματίνα Μαλανδρή
Η κ. Mατίνα Μαλανδρή σπούδασε Ψυχολογία (Βsc) στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών και στη συνέχεια ειδικεύτηκε στην Εικαστική Ψυχοθεραπεία στο Κέντρο Τέχνης και Ψυχοθεραπείας (Dipl.).
Είναι απόφοιτη του μεταπτυχιακού «Εγκληματολογία» του Παντείου Πανεπιστημίου (MA) και εκπονεί τη διδακτορική της διατριβή με θέμα την “αναγνώριση της κακοποίησης παιδιού και προτάσεις αντεγκληματικής πολιτικής”.
Στη διάρκεια της εκπαίδευσης και της εργασίας της απέκτησε εμπειρία σε ένα εύρος ιδιωτικών και δημοσίων φορέων, με ιδιαίτερη έμφαση στη θεραπεία παιδιών και εφήβων (Κέντρο Ψυχικής Υγείας Δήμου Βύρωνα, Αναρρωτήριο Πεντέλης, Κέντρο συμβουλευτικής Δήμου Καισαριανής, Εθνικός Οργανισμός Πρόνοιας «η Αγία Βαρβάρα», Ιδιωτικά νηπιαγωγεία κ.ά.).
Συνεργάζεται με το Κέντρο Τέχνης και Ψυχοθεραπείας ως διδάσκουσα και Εικαστική Ψυχοθεραπεύτρια, καθώς και με ιδιωτικά κέντρα θεραπείας παιδιών. Η βαθιά της αγάπη για τα παιδιά και η ανάγκη προστασίας τους είναι ο πυρήνας όλων των θεραπευτικών και ερευνητικών της εργασιών.
