Ο Ελβετός γλωσσολόγος Ferdinand de Saussure, προσέγγισε τη γλώσσα ως ένα «σύστημα σημείων τα οποία εκφράζουν ιδέες» και υποστήριξε ότι το σύστημα αυτό μπορεί να χωριστεί σε δύο βασικά μέρη: το λόγο (langue), ο οποίος αποτελεί το αυθαίρετο σύστημα συμβόλων που έχουν υιοθετήσει και αφομοιώσει τα μέλη μιας δεδομένης γλωσσικής κοινότητας, και την ομιλία (parole), δηλαδή η εξωτερίκευση του συστήματος αυτού από το άτομο.

Αξίωσε επίσης ότι η γλωσσολογία ασχολείται με την ιστορία των γλωσσών, και με τις κοινωνικές ή πολιτισμικές επιρροές που σχηματίζουν την εξέλιξη της γλώσσας. Θεμελίωσε τη διάκριση μορφής – ύλης στη γλώσσα, αξιώνοντας ότι «η γλώσσα είναι μορφή, όχι ύλη».

Ως ύλη, εννοεί το διπλό σύνολο στοιχείων που έχει στη διάθεσή του ο ομιλητής, των φωνητικών και εννοιολογικών στοιχείων. Η ύλη θα μπορούσε να παρομοιαστεί με μια άμορφη εύπλαστη μάζα η οποία μπορεί να πάρει το σχήμα που επιθυμεί αυτός που την έχει και επεξεργάζεται. Η συγκεκριμένη έκφραση που μπορεί να πάρει η μάζα αυτή, αποτελεί τη μορφή, δηλαδή συγκεκριμένη αυτόνομη δομή κι όχι απλώς ύλη.

Η διάκριση μεταξύ λόγου και ομιλίας είναι ιδιαίτερα σημαντική για την επιστήμη της γλωσσολογίας επειδή επισήμανε την ανάγκη να μελετηθεί επιστημονικά τόσο η γλώσσα ως εσωτερικό σύστημα όσο και ως εφαρμογή αυτού του συστήματος κατά άτομα.

Ένα γλωσσικό σύστημα είναι εκ φύσεως αφηρημένο κοινωνικό φαινόμενο ή θεσμό, το οποίο λαμβάνει υπόσταση μέσω της γλωσσικής συμπεριφοράς των μελών της γλωσσικής κοινότητας.

Συνεπώς, αντιλαμβάνεται τη γλωσσολογία ιδιαίτερα κοντά στην κοινωνιολογία και την κοινωνική γλωσσολογία. Με τις έννοιες που εισήγαγε έδωσε νέα πνοή στην επιστήμη της γλωσσολογίας και άνοιξε νέους ορίζοντες μελέτης για την επιστήμη και υπήρξε ο ιδρυτής της επιστήμης της σημειολογίας, με τον ορισμό που έδωσε στην γλώσσα, ως ένα σύστημα σημείων.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός & Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Γλώσσα (langue)

1. Κοινωνική πλευρά του λόγου.
2. Ουσιαστικό, δομικό στοιχείο του λόγου που αρθρώνεται ως σύστημα.
3. Καθορισμένο αντικείμενο που μπορεί να μελετηθεί, καθώς αποτυπώνεται υλικά.

Ομιλία (parole)

1. Ατομική χρήση της γλώσσας, «ατομική πράξη θέλησης και νοημοσύνης».
2. Συγκυριακό, συμπτωματικό στοιχείο του λόγου.
3. Δε συστηματοποιείται ώστε να μπορεί να μελετηθεί εύκολα.

Χαρακτηριστικά της γλώσσας

Είναι το κοινωνικό μέρος του λόγου, που δεν μπορεί από μόνο του ούτε να το δημιουργήσει, ούτε να το τροποποιήσει». Σύμφωνα με τον Saussure αποτελεί μια κοινωνική και ιστορική σύμβαση που δεσμεύει όλους τους ανθρώπους.

Η γλώσσα μπορεί να μελετηθεί σε διάκριση από την ομιλία. Για παράδειγμα, μη «νεκρή» γλώσσα, μπορεί να μελετηθεί. Επιπλέον, είναι ένα ομοιογενές σύστημα σημείων σε αντίθεση με την ομιλία που είναι ετερογενής. Ωστόσο, οι δύο διαπλέκονται διαρκώς. Αν και αποτελεί «αφηρημένο» σύστημα, καθίσταται συγκεκριμένη και «χειροπιαστή», δηλαδή αποτυπώνεται υλικά και παγιώνεται μέσω της γραφής.

Η δομή της γλώσσας

Βασικές μονάδες/στοιχεία από τα οποία απαρτίζεται η δομή της γλώσσας είναι τα σημεία: κάθε σημείο αποτελεί ένωση μιας ιδέας (σημαινόμενο) και μιας ακουστικής εικόνας (σημαίνον), καθώς και ένωση της μορφής μιας λέξης και του περιεχομένου της. Η δομή αποτελεί σύστημα σχέσεων μεταξύ σημείων.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός & Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ