Υπάρχει άραγε σύμπαν, Θεός, έννοια του απείρου, κάτι αρκετά μεγάλο ώστε να υπερνικήσει τον αδιαπέραστο κι αδίστακτο ανθρώπινο νου ; Ειλικρινά, δεν είμαι σε θέση να απαντήσω και η πικρή αλήθεια είναι πως δεν έχω την παραμικρή διάθεση να προβληματιστώ σκεπτόμενος πόσο μεγάλο είναι το σύμπαν, το άπειρο ή ο Θεός. Ξέρω όμως πως υπάρχουν στιγμές στη ζωή του ανθρώπου που όλα τα παραπάνω είναι μικροσκοπικά, ελάχιστα, μπροστά στο σύμπαν, τον Θεό και το άπειρο που έχει πλάσει ο μου; Και έχει εγκατασταθεί εκεί και κατοικεί. Ναι, είναι εξωφρενικά δαιδαλώδης παγίδα το μυαλό, ίσως η χειρότερη στην οποία μπορεί να πέσει κάποιος. Και πολλές φορές δε χρειάζεται καν ερέθισμα, το επισυνάπτει και το προκαλεί μόνο του. 

Αυτό που παθαίνουν (έλα εντάξει, παθαίνουμε, ας μην κρυβόμαστε τώρα που αρχίσαμε) οι τζογαδόροι είναι το πιο αξιολύπητο, τραγελαφικό σημείο στο οποίο μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος. Πραγματικά, πρόκειται κατ’ εμέ για τον πιο εριστικά ηλίθιο και ανούσιο εθισμό στον οποίο μπορεί να υποπέσει κάποιος. Κι αυτό γιατί ο τζόγος παίζει με το μυαλό σου σου σα μαριονέτα, δίχως να σου το προσβάλει με κάποια εξωγενή, επιπρόσθετη ουσία. Δεν είναι ούτε τσιγάρο, ούτε ναρκωτικά, ούτε αλκοόλ. Τίποτα. Είναι ειλικρινές αυτοτσαλαπάτημα του μυαλού. 

Για κακή μου τύχη, διάβασα τον “Παίκτη” του Ντοστογιέφσκι λίγο πιο αργά απ’ όσο θα έπρεπε. Κάποιος θα πει “ίσως και για καλή τύχη εν τέλει, για να προλάβεις επικείμενες πιθανές…κλπ κλπ”. Ναι, πάντα, σε κάθε παρέα υπάρχει κάποιος απερίγραπτα εκνευριστικά αισιόδοξος, που σου προβάλλει το μελλοντικό ενδεχόμενο συγκριτικά και αναλογικά, λες και αυτό που θα σε παρηγορήσει πρακτικά, δε θα είναι που κούτσα στραβά κατόρθωσες να ισορροπήσεις το πορτοφόλι σου, αλλά που δεν έπαιξες τελικά την ΑΕΚ άσσο με τον γαύρο, γιατί (ευτυχώς Παναγία μου, τι ευλογία) φάγαμε πέντε γκολ και έτσι δεν έχασες τα λεφτά σου στο στοίχημα. Ας συνεχίσω πριν εκνευριστώ μόνος μου. 

Δε θα περιαυτολογήσω αναλύοντας τι είναι για τη λογοτεχνία και την ψυχολογία ο Ντοστογιέφσκι, πρώτον γιατί δεν αρκεί ένα άρθρο και δεύτερον γιατί οι αναλύσεις και μελέτες που έχω διαβάσει δεν είναι δικές μου, συνεπώς δεν έχει νόημα. Άλλωστε, πάνω-κάτω, όλοι ξέρουμε. 

Το ρεζουμέ του βιβλίου είναι το εξής:

Ο άνθρωπος ήταν, είναι και θα είναι το ίδιο ζώο, εις τους αιώνας των αιώνων…αμήν. 

Ναι, θα προσαρμόζεται στις εποχές και στις συνθήκες και στις τεχνολογικές προόδους και εξάρσεις και, ναι, η εικόνα του, η παρουσίαση, το “δέρμα” θα μεταβάλλεται όσο περνούν οι αιώνες…

…όμως το ζώο μέσα θα είναι πάντα το ίδιο. Οι σκέψεις, τα ερωτήματα, θα είναι πάντα τα ίδια. Το θηρίο μέσα θα είναι εξωφρενικά το ίδιο και τα τερατώδη αισθήματα του α τον οδηγούν στις ίδιες τερατώδεις πράξεις, όσες χιλιάδες χρόνια κι αν αλλάξουν.

Η συνέχεια στο επόμενο άρθρο. 

Αν το καλό και το κακό αποτελούν ένα μείγμα στην ανθρώπινη ύπαρξη, αυτό οφείλεται σε έναν και μόνο λόγο, κατά τον Ντοστογιέφσκι: στο ότι η πιο μεγάλη δύναμη που κυβερνά και κατευθύνει την ανθρώπινη ύπαρξη είναι η ελευθερία. «Πώς, λοιπόν, φαντάστηκαν», ρωτάει ο ήρωας του Υπογείου, «όλοι αυτοί οι σοφοί ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη από μια λογική και τίμια θέληση; Και πώς τους κάπνισε να βρουν ότι ο άνθρωπος έχει ανάγκη να ποθεί κατά τρόπο λογικό και ωφέλιμο; Ο άνθρωπος μόνο ένα πράγμα έχει ανάγκη: να είναι η θέλησή του εντελώς ανεξάρτητη, όσο κι αν του στοιχίζει αυτή του η ανεξαρτησία, όσες κι αν είναι οι κακές συνέπειες που συνεπάγεται αυτό».

Ο Ντοστογιέφσκι συνδέει αυτή τη δίψα του ανθρώπου για την ελευθερία άμεσα με το πρόβλημα της ηθικής. Λέγει και πάλι ο ήρωας του Υπογείου: «Νομίζω ότι ο καλύτερος ορισμός του ανθρώπου είναι ο ακόλουθος: ον δίποδο και αχάριστο. Μα αυτό δεν είναι όλο. Δεν είναι αυτό το μεγαλύτερό του ελάττωμα. Το μεγαλύτερο του ελάττωμα είναι η επίμονη ανηθικότητά του. Επίμονη από τότε που έγινε ο κατακλυσμός ως την εποχή μας. Η ανηθικότητα, και επομένως ο παραλογισμός: γιατί ξέρουμε χρόνια και χρόνια τώρα ότι ο παραλογισμός γεννιέται μονάχα από την ανηθικότητα.

Ρίξτε μια ματιά στην ιστορία… Ένα μόνο πράγμα δεν μπορείτε να πείτε: ότι κυβερνά τον άνθρωπο η λογική… Και να τι συναντά κανείς κάθε φορά: παρουσιάζονται στον κόσμο άνθρωποι πολύ ηθικοί, φρόνιμοι, σοφοί και φιλάνθρωποι, που θέτουν σαν σκοπό της ζωής τους να γίνουν, αν μπορούν, φρόνιμοι και ηθικοί. Θα ‘λεγες πως θέλουν να χρησιμέψουν σαν παράδειγμα στο γείτονά τους και να του αποδείξουν ότι μπορεί πραγματικά να ζήσουμε σαν άνθρωποι ηθικοί και φρόνιμοι. Μα τι γίνεται κατόπιν; Είναι γεγονός αποδεδειγμένο ότι, αργά η γρήγορα, πολλοί από τους φιλάνθρωπους αυτούς στο τέλος της ζωής τους διαψεύδουν τους εαυτούς τους και αφήνουν πίσω τους υλικό για ανέκδοτα, πολύ επιλήψιμα καμιά φορά».

Για τον Ντοστογιέφσκι λογική και ηθική είναι αλληλένδετα, και τα δυο μαζί συγκρούονται με την ελευθερία: «Αχ, κύριοι», ρωτάει ο ήρωας του Υπογείου, «ποια θέληση, λοιπόν, θα έχω, όταν τα πάντα θα είναι ένας πίνακας μονάχα, αριθμητική και δύο και δύο κάνουν τέσσερα; Είτε, λοιπόν, το θέλω είτε όχι, «δύο και δύο κάνουν τέσσερα» Είναι θέληση αυτό;».

Μαρία Δρόλια