Ο (αντι)κοινωνικός «δαρβινισμός» αποτελεί ένα ενδιαφέρον και πολύπλευρο πεδίο που αναδύεται από την παραδοσιακή θεωρία της φυσικής επιλογής, όπως διατυπώθηκε από τον Κάρολο Δαρβίνο, και τις κοινωνικές διαστάσεις που της αποδόθηκαν στην πορεία του χρόνου. Το πλαίσιο αυτό αφορά όχι μόνο την έννοια της «επιβίωσης του ισχυρότερου» αλλά και τις κοινωνικές συνέπειες αυτής της φιλοσοφίας, όπου τα ισχυρά κοινωνικά ή οικονομικά υποκείμενα συχνά βρίσκουν ευκαιρίες να υπερισχύουν εις βάρος των πιο αδύναμων. Ως (αντι)κοινωνικός, επομένως, δαρβινισμός εννοείται η επιλεκτική ανάγνωση του δαρβινισμού που υιοθετείται για να υποστηριχθεί η ανισότητα ή η απόρριψη της κοινωνικής αλληλεγγύης.

Ο Δαρβινισμός και η Κοινωνική Διάστασή του

Η έννοια της φυσικής επιλογής εισήχθη για να εξηγήσει τον τρόπο με τον οποίο οι οργανισμοί εξελίσσονται με βάση τη φυσική επιλογή εκείνων των χαρακτηριστικών που τους επιτρέπουν να επιβιώσουν και να αναπαραχθούν σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Η εφαρμογή του δαρβινισμού σε κοινωνικά πλαίσια έγινε αργότερα, κυρίως από διανοούμενους όπως ο Χέρμπερτ Σπένσερ, ο οποίος επεξέτεινε τη θεωρία στον κοινωνικό δαρβινισμό, προτείνοντας ότι οι κοινωνίες ακολουθούν ανάλογες διαδικασίες φυσικής επιλογής. Στον κοινωνικό δαρβινισμό, οι κοινωνικές ομάδες και τα άτομα με οικονομική ή πολιτική δύναμη θεωρούνταν οι «ισχυρότεροι» και άρα οι πιο επιτυχημένοι.

Αυτή η θεώρηση υπήρξε, όμως, προβληματική, καθώς η θεωρία του Δαρβίνου για τη βιολογική εξέλιξη εφαρμόστηκε εσφαλμένα για να δικαιολογήσει κοινωνικές ανισότητες και να στηρίξει τον καπιταλισμό. Αυτός ο «αντικοινωνικός» δαρβινισμός οδήγησε στη διαμόρφωση ακραίων ταξικών διακρίσεων, φαινόμενα ρατσισμού και, σε πολλές περιπτώσεις, σε πρακτικές κοινωνικού αποκλεισμού.

(Αντι)κοινωνικός Δαρβινισμός στη Σύγχρονη Κοινωνία

Στη σημερινή κοινωνία, παρατηρούμε επανειλημμένα σημάδια αντικοινωνικού δαρβινισμού, ειδικά στον οικονομικό τομέα. Για παράδειγμα, στον επιχειρηματικό κόσμο, οι μεγάλες εταιρείες συχνά χρησιμοποιούν τη δύναμή τους για να εξουθενώσουν τους μικρότερους ανταγωνιστές, πράγμα που θεωρείται από κάποιους ως «επιλογή των πιο ισχυρών» με το πρόσχημα της οικονομικής ανάπτυξης. Ταυτόχρονα, στο πολιτικό πεδίο, κάποιες πολιτικές δικαιολογούν την ελαχιστοποίηση του κράτους πρόνοιας, ισχυριζόμενες ότι μόνο όσοι «αξίζουν» πρέπει να επιβιώνουν σε έναν ολοένα και πιο ανταγωνιστικό κόσμο.

Στον αντίποδα, κοινωνικές ομάδες και κινήματα απορρίπτουν τις ιδέες του (αντι)κοινωνικού δαρβινισμού και προωθούν την ενίσχυση της κοινωνικής αλληλεγγύης, επισημαίνοντας ότι η ανθρωπότητα έχει αναπτυχθεί όχι μέσω του αποκλεισμού αλλά μέσω της συνεργασίας και της αλληλοβοήθειας. Η αλληλεγγύη, αντί της ανταγωνιστικότητας, υποστηρίζεται πλέον ως το βασικό εργαλείο επιβίωσης για τις ευάλωτες ομάδες, και το δικαίωμα όλων στην κοινωνική και οικονομική ενσωμάτωση θεωρείται αναγκαία αρχή της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ο (αντι)κοινωνικός δαρβινισμός αποτελεί μια προβληματική ιδεολογία που, παρά την επιφανειακή της απλότητα, εισάγει βαθιά διλήμματα για τη σύγχρονη κοινωνία. Η επιβίωση του ισχυρότερου δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως πρόφαση για τον αποκλεισμό ή την καταπίεση των πιο ευάλωτων. Αντίθετα, η κοινωνία οφείλει να επιλέξει τον δρόμο της αλληλεγγύης και της υποστήριξης των πιο αδύναμων, καθώς η συλλογική επιβίωση απαιτεί συντονισμένη και ομαδική προσπάθεια και όχι απλή φυσική επιλογή των ισχυρών.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

---

• Degler, C. N. (1991). In search of human nature: The decline and revival of Darwinism in American social thought. Oxford University Press.
• Freeman, D., & Munton, D. (2009). Social Darwinism and race policy in the modern world. Journal of International Social Science, 34(2), 183-202.
• Hofstadter, R. (1944). Social Darwinism in American thought. University of Pennsylvania Press.
• Richards, R. J. (1987). Darwin and the emergence of evolutionary theories of mind and behavior. University of Chicago Press.
• Spencer, H. (1896). The principles of sociology. D. Appleton and Company.

• Προσωπικότητα: Η αυτογνωσία για τα ενδιαφέροντα, τις προτιμήσεις, τις κλίσεις, τα ταλέντα, τα επιτεύγματα και τις αξίες του εκάστοτε ατόμου. Αναμφίβολα, ο ενδιαφερόμενος, προκειμένου να πραγματοποιήσει σωστή επιλογή σπουδών θα πρέπει να γνωρίζει ποιος είναι και τι θέλει να κάνει. Στη συνέχεια να διερευνήσει τις γενικές και ειδικές δεξιότητές του, ώστε να προσανατολιστεί με μεγαλύτερη σιγουριά προς την κατεύθυνση που τον ενδιαφέρει. Οι επιδόσεις στο σχολείο και στα επιμέρους μαθήματα σαφώς αποτελούν κριτήριο επιλογής, αλλά αν αποτελέσουν το μοναδικό κριτήριο για τον υποψήφιο, ενδεχομένως η απόφαση που θα ληφθεί να μην οδηγεί απαραίτητα σε επιτυχία. Δηλαδή, υπάρχουν και άλλα στοιχεία που κατά περίπτωση θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη, όπως η συναισθηματική νοημοσύνη και ισορροπία, η δημιουργικότητα, η κριτική σκέψη, η λογική, η εξωστρέφεια και οι φιλοδοξίες του ατόμου. Για την συγκέντρωση και κατά προέκταση αξιοποίηση των παραπάνω απαραίτητων πληροφοριών είναι καίριας σημασίας η διαδικασία της συμβουλευτικής σταδιοδρομίας, μέσω της οποίας παρέχονται οδηγίες και υποβοήθηση σε σχέση με την λήψη απόφασης για σπουδές.

Πιο συγκεκριμένα, να διαπιστώσει τις προοπτικές των επαγγελμάτων στην τοπική, στην εγχώρια και στην παγκόσμια πραγματικότητα, στα πλαίσια της σημερινής εποχής της εργασιακής ανασφάλειας και των συνεχών αλλαγών στην τεχνολογία και στην οικονομία. Είναι γεγονός ότι η πλειονότητα των νέων σήμερα επιλέγει σπουδές με βασικό κριτήριο την επαγγελματική αποκατάσταση και ασφάλεια. Όμως, όσο ισχυρό και αν είναι το κριτήριο αυτό, δεν πρέπει να είναι το μοναδικό. Θα πρέπει να προκύπτει «ταίριασμα» των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας (αυτογνωσία) με τις συνθήκες που επικρατούν στην οικονομία και την κοινωνία (κοινωνιογνωσία). Βέβαια, οι ειδικές αυτές παράμετροι αξιολογούνται με διαφορετική βαρύτητα από κάθε άνθρωπο.

• Οικογενειακό περιβάλλον: Οι συγκεκριμένος παράγοντας αναμφίβολα επηρεάζει τις επιλογές. Είναι γεγονός ότι αρκετοί γονείς επιχειρούν, λόγω δικών τους απωθημένων, να επιβάλουν στα παιδιά τους τις δικές τους επιθυμίες για επιλογή σπουδών, με αποτέλεσμα να τελευταία να πιέζονται υπέρμετρα. Σε περίπτωση μάλιστα που ο γονέας είναι ιδιοκτήτης επιχείρησης, θα προσπαθήσει να παρουσιάσει στο παιδί του την ανάληψή της ως την ασφαλέστερη επιλογή. Ενώ σίγουρα δεν πρέπει να παραγνωρίζεται το συγκεκριμένο «προβάδισμα» σε μια άκρως ανταγωνιστική αγορά, μια υπερπροστατευτική καταπιεστική συμπεριφορά ενδεχομένως να οδηγήσει στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο.

• Κοινωνικοί παράγοντες: Θεωρητικά, η επιλογή κατεύθυνσης είναι ελεύθερη. Η ελευθερία όμως αυτή μετριάζεται όταν εξετάζεται σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο, όπου πραγματοποιείται η κοινωνικοποίηση, δηλαδή: η αποκρυστάλλωση των κοινωνικών ρόλων, η εσωτερικοποίηση των κοινωνικών νορμών, η διαμόρφωση προτύπων και αξιών, η σφυρηλάτηση προσωπικών στάσεων, αξιών και ρόλων στις διάφορες ομάδες ένταξης του αναπτυσσόμενου ανθρώπου.

Όλα αυτά τα στοιχεία σχετίζονται άμεσα με την ανάπτυξη των επαγγελματικών ενδιαφερόντων του ατόμου και τα κίνητρα που το ωθούν να επιλέξει μια συγκεκριμένη εκπαιδευτική κατεύθυνση, δημιουργώντας πολλές φορές στερεότυπα, για τα οποία θα γίνει λόγος παρακάτω. Στο σημείο αυτό θα θέλαμε απλώς να αναφέρουμε ότι κάποια αντικείμενα σπουδών θεωρούνται από πολλούς ότι έχουν περισσότερο γόητρο (prestige) από κάποια άλλα. Η άποψη αυτή, η οποία πολλές φορές ενισχύεται από τα πρότυπα που προβάλλονται από τα Μ.Μ.Ε., επιδρά στις προτιμήσεις σπουδών των ατόμων στον ίδιο βαθμό περίπου με τις υποσχόμενες οικονομικές απολαβές του αντίστοιχου επαγγέλματος.

• Εκπαιδευτικά δεδομένα: Η δομή του εκπαιδευτικού συστήματος, το επίπεδο σπουδών, το εξεταστικό σύστημα και η τυχόν επιρροή που μπορεί να ασκήσει ένας καθηγητής στο μαθητή του, σε συνδυασμό με τις επιδόσεις του τελευταίου, συμβάλλουν καθοριστικά στην επιλογή σπουδών.

• Τυχαία γεγονότα: Ο άνθρωπος έχει περιορισμένες δυνατότητες να ελέγξει το περιβάλλον του, επομένως καλείται πολλές φορές να προσαρμοστεί όσο το δυνατόν πιο ανώδυνα σε αυτό. Δεν είναι πάντα απόλυτα προγραμματισμένες οι επιλογές σπουδών, καθώς συγκυριακοί παράγοντες ενδέχεται να επιδράσουν στη διαδικασία επιλογής.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός