Η εκπαιδευτική γλωσσολογία (educational linguistics) είναι ένας όρος που εμφανίστηκε πρόσφατα στο επιστημολογικό σύμπαν, προερχόμενος κυρίως από την αγγλόφωνη ακαδημαϊκή παράδοση. Πεδίο αυτού του αναπτυσσόμενου κλάδου είναι η συνάντηση και τη διάδραση της γλώσσας και της επιστήμης της, της γλωσσολογίας, με την εκπαίδευση.

Ο όρος περιλαμβάνει τους διάφορους τομείς της γλωσσικής εκπαίδευσης και, από την άλλη, τη γνώση που έχει αναπτυχθεί από την επιστήμη της γλωσσολογίας και τους διάφορους κλάδους της και έχει άμεση συνάφεια με τις γλωσσικές ικανότητες των μαθητών και με τη γλωσσική εκπαίδευση γενικά.

Πεδία ενδιαφέροντος της εκπαιδευτικής γλωσσολογίας, όπου η εκπαιδευτική γλωσσολογία καλύπτει δύο μεγάλες κατηγορίες θεμάτων: από τη μία, τους παράγοντες και το περιβάλλον της γλωσσικής εκπαίδευσης και, από την άλλη, τα διδακτικά ζητήματα της γλωσσικής εκπαίδευσης. Περαιτέρω, με βάση και την επιστημονική δραστηριότητα που έχει αναπτυχθεί για τα διάφορα αυτά ζητήματα, οι δύο παραπάνω κατηγορίες θεμάτων περιλαμβάνουν ειδικότερα πεδία.

Οι παράγοντες και το περιβάλλον της γλωσσικής εκπαίδευσης μπορούν να προσεγγιστούν σε κοινωνικό, ατομικό και σχολικό επίπεδο, ενώ στα διδακτικά ζητήματα της γλωσσικής εκπαίδευσης διακρίνουμε τη διδακτική της μητρικής/πρώτης γλώσσας, τη διδακτική των δεύτερων ή ξένων γλωσσών, καθώς και τον σχετικά αυτόνομο τομέα του εντοπισμού και της αξιολόγησης των γλωσσικών δεξιοτήτων.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός

Η σχέση ανάμεσα σε σημαινόμενο και σημαίνον είναι αυθαίρετη. Πρόκειται για την «αυθαιρεσία του σημείου». Δεν υπάρχει καμία αναγκαιότητα που αποδίδει στην έννοια του δέντρου την ακουστική εικόνα «δέντρο». Η σύλληψη αυτή βρίσκεται σε αντιπαράθεση με τη νατουραλιστική ιδέα της ονοματοποιίας (ότι δηλαδή οι λέξεις προκύπτουν από τη μίμηση των φυσικών ήχων).

Η αυθαιρεσία του σημείου δεν οδηγεί στον υποκειμενισμό. Δεν πρόκειται για ατομική επιλογή, αλλά για προϊόν κοινωνικής σύμβασης που εδραιώνεται και παγιώνεται. Έτσι, η σύμβαση αυτή αποκτάει δεσμευτικότητα. Από την άλλη πλευρά της οντολογικής αυθαιρεσίας είναι η οντική δεσμευτικότητα. Η ιδέα αυτή θα επηρεάσει ιδιαίτερα την ανάλυση λόγου, η οποία αναζητά τους μηχανισμούς που καθιστούν προσωρινά το αυθαίρετο δεσμευτικό.

Ποιες είναι οι σχέσεις μεταξύ των σημείων;
Το κάθε σημείο αποκτά τη σημασία του, ορίζεται, μέσω της διαφοράς του από τα άλλα σημεία και όχι εξαιτίας της εγγενούς αξίας του. Η διαφορά είναι εκείνη που αποδίδει την ταυτότητα στο κάθε σημείο: «Ένα γλωσσικό σύστημα είναι μια σειρά από διαφορές ήχων, που συνδυάζονται με μια σειρά από διαφορές ιδεών», όπως υποστήριξε και ο Saussure. Η θέση αυτή θα επηρεάσει βαθιά τον κοινωνικό και πολιτικό στοχασμό μέχρι και τις μέρες μας: ταυτότητα και διαφορά αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός & Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Αν κάποιος μπορεί να ονομαστεί ιδρυτής της σύγχρονης γλωσσολογίας, αυτός είναι ο σπουδαίος Ελβετός μελετητής Ferdinand de Saussure, που γεννήθηκε το 1857 στη Γενεύη.

Μεταπηδά στη γλωσσολογία από τις θετικές επιστήμες. Αρχίζει μια επιτυχημένη ακαδημαϊκή καριέρα στο Παρίσι και το 1891 επιστρέφει στην Ελβετία. Προοδευτικά έθεσε υπό αμφισβήτηση ολόκληρη τη γλωσσολογία. Το πανεπιστήμιο του αναθέτει να αναπληρώσει έναν άλλο καθηγητή για τα «Μαθήματα γενικής γλωσσολογίας» και πεθαίνει το 1913, σε ηλικία 56 ετών.

Εξέδωσαν κάποιοι φοιτητές τα «Μαθήματα» με βάση τις σημειώσεις τους, και ο Saussure έγινε προοδευτικά στοχαστής μεγάλου κύρους. Η έκδοση του έργου το 1916 σηματοδοτεί μια επανάσταση στο χώρο της επιστημονικής γλωσσολογίας, καθώς την μεταβάλλει από ιστορική σε συστηματική επιστήμη, αντικαθιστώντας την ατομική θεώρηση από μια καθολική. Θέτει τα θεμέλια της σύγχρονης γλωσσολογίας.

Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο επηρεάζει και άλλες επιστήμες μέσω της επικέντρωσής του στη σημασία των δομών, την κοινωνική ανθρωπολογία και την πολιτική θεωρία/επιστήμη.

Ο ίδιος φαίνεται να έχει αυτοσυνείδηση αυτής της καινοτομίας, καθώς το μάθημα ξεκινά από τον εξαρχής ορισμό του αντικειμένου της γλωσσολογικής επιστήμης: «ποιο είναι το πλήρες και ταυτόχρονα το συγκεκριμένο αντικείμενο της γλωσσικής επιστήμης; Το ερώτημα είναι ιδιαίτερα δύσκολο».

Ο Saussure διαχωρίζει την γλώσσα και την ομιλία. Η προσπάθειά του είναι να εντοπίσει το μέρος του λόγου που είναι δομικό, που εντοπίζεται έξω από το άτομο και το δεσμεύει ως προϊόν ιστορικής, κοινωνικής συμφωνίας. Ουσιαστικά, αντικείμενο της γλωσσολογίας είναι η γλώσσα ως σύστημα/ως δομή.

Κατερίνα Συμφέρη
Εκπαιδευτικός & Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ

Μεγάλη στάθηκε η ανθρώπινη προσπάθεια για βελτίωση του τρόπου επικοινωνίας και για διαμόρφωση της γλώσσας ήδη από την αρχαιότητα, με τους τελευταίους αιώνες να μελετώνται οι ανθρώπινες γλώσσες.

Έως και σήμερα υφίσταται μεγάλη αμφισημία ως προς το πώς συνέβη η διαδικασία των εξελίξεων των γλωσσών,  λόγω της ομοιότητας, κυρίως στη σύλληψη της δομής και σε βασικά λεξιλόγια.

Αυτό, ακριβώς, αποτέλεσε και το λίκνο για την ανάπτυξη μιας ειδικής επιστήμης που ονομάζεται Γλωσσολογία. Επί της ουσίας, πρόκειται για μια «αρχαιολογία της γλώσσας», δηλαδή την εισχώρησή της εντός της δομής των γλωσσών, καθώς και την προσπάθειά της για την εύρεση των παλαιότερων μορφών.

Υποστηρίζεται πως, αρχικά, δημιουργήθηκε ένας πυρήνας μιας γλώσσας κάπου, όπου έπειτα διαχύθηκε. Λόγω της διαβίωσης σε ομάδες -νομαδικές- μετακινούμενες, σε φυλές και σύστημα φυλών που περιφέρονταν σε κάποια περιοχή του κόσμου, διαμορφώθηκε μια τάση γλωσσική, συγκροτώντας πλέον τον κόσμο της γλώσσας.

χάνεται μία γλώσσα ανά δύο εβδομάδες

UNESCO

Οι γλωσσολόγοι, βέβαια, χάρη στη μελέτη των γλωσσών και εισχωρώντας βαθύτερα στις ομάδες αυτές, οργάνωσαν τις γλώσσες των ανθρώπων σε μεγάλα σχήματα.

Χαρακτηριστικά, ένα παράδειγμα έγκειται στην ουραλοαλταϊκή ομάδα συγκαταλέγοντας αρκετά συγκλίνουσες γλώσσες μεταξύ των Ουραλίων. Τα Ουράλια είναι μια οροσειρά στη ζώνη της σημερινής Ρωσίας, έρχεται εγκάρσια, κάθετα και κόβει τη γη, με την οροσειρά Αλτάι να βρίσκεται στο άλλο άκρο της Ασίας. Επίσης, παρουσιάζεται μια άλλη ομάδα γλωσσών στη νοτιοανατολική Ασία, οι γλώσσες του νότου της Ασίας.

Ακόμη, συγκαταλέγονται και τα νησιωτικά συμπλέγματα στον Ειρηνικό Ωκεανό, της Ινδονησίας, με τα χιλιάδες μικρά σπαρμένα νησάκια. Παραδόξως σε αυτήν ανήκει και η Μαδαγασκάρη αποτελώντας την σινοθιβετιανή ομάδα, στην οποία υπάγεται και η μεγαλύτερη γλώσσα του κόσμου, η κινεζική.

Κλείνοντας, στην Αφρική, εντοπίζονται πολλές γλώσσες. Στην υπερσαχάρια Αφρική, την μεγάλη έρημο Σαχάρα που τέμνει την Αφρική στα δύο, ομιλούνται αφενός οι σημιτικές, ή αλλιώς αφροασιατικές γλώσσες και αφετέρου η ινδοευρωπαϊκή ομάδα γλωσσών. Απεναντίας, στην υποσαχάρια Αφρική υπάρχουν αρκετές ομάδες με εξέχουσα και μεγάλη εκείνες της μπαντού.

Αικατερίνη Συμφέρη
Θεολόγος-Εκπαιδευτικός-Προπτυχιακή Ιταλικής Φιλολογίας ΑΠΘ