Για κάθε γονέα, η διαπίστωση ότι το παιδί του εκδηλώνει επιθετική ή βίαιη συμπεριφορά είναι σοκαριστική. Συχνά συνοδεύεται από ενοχές, φόβο και αμηχανία. Πολλοί αναρωτιούνται αν έκαναν κάτι λάθος ή αν το παιδί τους «έχει πρόβλημα». Η αλήθεια όμως είναι πιο σύνθετη και λιγότερο τρομακτική απ’ όσο φαίνεται αρχικά.

Η επιθετικότητα στα παιδιά και στους εφήβους δεν είναι πάντα ένδειξη κακής πρόθεσης. Πολύ συχνά αποτελεί έναν τρόπο έκφρασης συναισθημάτων που δεν μπορούν να ειπωθούν με λόγια.

Η επιθετικότητα ως μήνυμα

Τα παιδιά δεν διαθέτουν πάντα το λεξιλόγιο ή τη συναισθηματική ωριμότητα για να εξηγήσουν τι νιώθουν. Όταν βιώνουν φόβο, ανασφάλεια, ντροπή ή απόρριψη, η συμπεριφορά τους γίνεται το μέσο επικοινωνίας.

Ένα παιδί που φωνάζει, χτυπά ή προκαλεί, μπορεί στην πραγματικότητα να λέει:

• «Δεν νιώθω ασφαλές»
• «Δεν με καταλαβαίνετε»
• «Χρειάζομαι βοήθεια»

Η επιθετικότητα δεν είναι πάντα το πρόβλημα· είναι συχνά το σύμπτωμα.

Τι μπορεί να πυροδοτήσει επιθετική συμπεριφορά

Αλλαγές και απώλειες
Διαζύγιο, μετακόμιση, αλλαγή σχολείου, απώλεια αγαπημένου προσώπου. Ακόμη και θετικές αλλαγές μπορεί να προκαλέσουν συναισθηματική αναστάτωση σε ένα παιδί.

Υπερβολικές απαιτήσεις
Όταν ένα παιδί νιώθει ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει την αξία του — στο σχολείο, στον αθλητισμό ή στο σπίτι — η πίεση μπορεί να μετατραπεί σε θυμό.

Έλλειψη συναισθηματικής σύνδεσης
Η φυσική παρουσία δεν αρκεί. Τα παιδιά χρειάζονται συναισθηματική διαθεσιμότητα. Όταν νιώθουν ότι δεν ακούγονται πραγματικά, μπορεί να αντιδράσουν έντονα.

Έκθεση σε βία
Είτε στο οικογενειακό περιβάλλον, είτε στα μέσα, είτε στο διαδίκτυο, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε βίαια πρότυπα κανονικοποιεί την επιθετικότητα.

Τα συχνότερα λάθη των ενηλίκων

Όταν ένα παιδί γίνεται επιθετικό, οι ενήλικες συχνά αντιδρούν με:

• αυστηρές τιμωρίες
• φωνές
• απειλές
• ταμπέλες («είσαι κακό παιδί»)

Αυτές οι αντιδράσεις, αντί να διορθώσουν τη συμπεριφορά, ενισχύουν το αίσθημα απόρριψης και ντροπής. Το παιδί μαθαίνει ότι δεν είναι αποδεκτό όταν δυσκολεύεται.

Πώς μπορούν οι γονείς να αντιδράσουν σωστά

1. Διαχωρισμός συμπεριφοράς και παιδιού
Το παιδί δεν είναι «βίαιο». Εμφανίζει βίαιη συμπεριφορά. Αυτή η διαφορά είναι κρίσιμη για την αυτοεικόνα του.

2. Σταθερά και ήρεμα όρια
Η κατανόηση δεν σημαίνει ανοχή. Τα όρια πρέπει να είναι ξεκάθαρα, αλλά να τίθενται με ηρεμία και συνέπεια.

3. Ακρόαση χωρίς κριτική
Ακόμη κι αν αυτά που λέει το παιδί φαίνονται υπερβολικά ή άδικα, για το ίδιο είναι πραγματικά. Η αποδοχή του συναισθήματος δεν σημαίνει αποδοχή της πράξης.

4. Εκμάθηση συναισθηματικών δεξιοτήτων
Τα παιδιά χρειάζεται να μάθουν πώς να αναγνωρίζουν, να ονομάζουν και να εκφράζουν τα συναισθήματά τους με υγιή τρόπο.

Ο ρόλος της ενσυναίσθησης

Η ενσυναίσθηση δεν «μαλακώνει» τα παιδιά, όπως φοβούνται κάποιοι. Αντίθετα, τα ενδυναμώνει. Όταν ένα παιδί νιώθει ότι το καταλαβαίνουν, μειώνεται η ανάγκη του να αμυνθεί μέσω επιθετικότητας.

Η φράση «καταλαβαίνω ότι είσαι θυμωμένος» μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική από οποιαδήποτε τιμωρία.

Πότε χρειάζεται βοήθεια ειδικού

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου η υποστήριξη ειδικού είναι απαραίτητη και σωτήρια:

• όταν η επιθετικότητα είναι συχνή και έντονη
• όταν συνοδεύεται από απόσυρση ή θλίψη
• όταν υπάρχουν αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές
• όταν οι γονείς νιώθουν ότι δεν μπορούν να διαχειριστούν την κατάσταση

Η ψυχολογική υποστήριξη δεν είναι ένδειξη αποτυχίας, αλλά υπευθυνότητας.

Η σημασία του ασφαλούς δεσμού

Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε περιβάλλον όπου νιώθουν ασφάλεια, αποδοχή και σταθερότητα έχουν περισσότερες πιθανότητες να διαχειρίζονται τις δυσκολίες τους χωρίς βία.

Ο ασφαλής δεσμός με έναν ενήλικα — γονέα, δάσκαλο ή φροντιστή — μπορεί να λειτουργήσει ως προστατευτικός παράγοντας ακόμα και στις πιο δύσκολες συνθήκες.

Κοιτάζοντας το μέλλον

Η αντιμετώπιση της επιθετικότητας στα παιδιά δεν αφορά μόνο το παρόν. Αφορά το πώς διαμορφώνουμε ενήλικες που ξέρουν να επικοινωνούν, να σέβονται και να συνυπάρχουν.

Όταν επενδύουμε στην κατανόηση αντί στον φόβο, στην πρόληψη αντί στην τιμωρία, χτίζουμε μια κοινωνία με λιγότερη βία και περισσότερη ανθρωπιά.

Συμπέρασμα

Η επιθετικότητα στα παιδιά δεν είναι ταυτότητα, αλλά σήμα κινδύνου. Όσο νωρίτερα την ακούσουμε, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχουμε να βοηθήσουμε ουσιαστικά.

Γιατί πίσω από κάθε θυμωμένο παιδί, υπάρχει ένα παιδί που προσπαθεί να ακουστεί.

Μπορεί να ανήκει στον προηγούμενο αιώνα , ως μέθοδο πειθαρχίας , μπορεί να το θεωρείτε ένα απλό “μάθημα” για το παιδί σας , μπορεί να μην δίνετε σημασία στις επιπτώσεις που έχει. Κάποιος , όμως οφείλει να επιστήσει την προσοχή σε νεοσύλλεκτους γονείς – παλαιούς για την μέθοδο διαπαιδαγώγησης που έχει ως βάση …. την βία , σωματική και λεκτική. Η φράση “Το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο “κάποτε μας έκανε να γελάμε , βλέποντας την Αλίκη Βουγιουκλάκη , ως μαθήτρια να δέχεται ράπισμα από τους καθηγητάς της. Φούσκωνε τα περήφανα στήθη των γονέων που το παιδί τους , είχε εξελιχθεί σε ήρεμο και υπάκουο στρατιωτάκι. Και αναρωτιόταν , πολλές φορές , έχοντας την λύση στα χέρια τους , τι έφταιγε και εκείνο επαναστατούσε και ήθελε να κόψεις τις επαφές μαζί τους. Μπορεί να μην ανήκουμε στην σφαίρα του 19ου , στην εποχή που η ψυχή του μικρού Καζαντζάκη δεχόταν αλλεπάλληλα στίγματα από την βάναυση και παράλληλα αδιανόητη συμπεριφορά του πατέρα του , καθώς και του δασκάλου του . Όμως , μέχρι και σήμερα , αρκετοί γονείς θεωρούν ότι το να σηκώσει χέρι κάποιος επάνω στο παιδί του ,αποτελεί την τέλεια διδακτική μέθοδο !

Είναι κρίμα να συγκρίνουμε γονείς με παιδιά και την συμπεριφορά αμφότερων. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ένα τέτοιο οικογενειακό περιβάλλον έχουν συχνές εκρήξεις και ξεσπάσματα , ενώ οικιοποιούν το αίσθημα της ανάγκης να επιβληθούν σε κάποιον διά της βίας . Μα φυσικά , πρότυπο τους είναι η συμπεριφορά των γονιών , οπότε δεν μου φαίνεται διόλου παράξενο , που παρατηρείται συχνά διαμάχη με κινήσεις βίας , μεταξύ αδελφών , όταν οι ίδιοι οι γονείς αδυνατούν να διαχειριστούν την ιδιοσυγκρασία των παιδιών τους και καταφεύγουν στην χρήση βίας. Και το να σύρεις από τα μαλλιά ένα δεκάχρονο παιδί , ναι είναι βία. Και το να πετάξεις ένα αντικείμενο πάνω στο αδύναμο σώμα του παιδιού , πάνω στα νεύρα σου , ναι είναι βία. Γιατί γνωρίζεις πως εκείνο , επειδή σέβεται την ιεραρχία της οικογένειας δεν θα μπορέσει να κάνει το ίδιο. Και το να βομβαρδίσεις το παιδί με ανούσιες κατηγορίες τύπου “ θα μείνεις μόνος σου , δεν θα σε θέλει κανένας” , “ είσαι άχρηστος /ανίκανος” , ναι είναι βία. Ψυχολογική μεν , λεκτική δε , όμως πάλι είναι βία. Και κανένα δικαστήριο , κανένας ουρανός , καμιά δύναμη δεν πρόκειται να δικαιολογήσει την βίαιη συμπεριφορά σου , επειδή απλά είσαι ο γονιός και έχεις το δικαίωμα να συνετείς το παιδί σου.

Οι γονείς συχνά χρησιμοποιούν την εξουσία που τους δίνεται , βάσει της ιεραρχίας της κοινωνίας και συνάμα της οικογένειας , για να επιβληθούν πάνω στην προσωπικότητα του ατόμου και να το χειραγωγήσουν προς όφελος τους. Κανένας χαρακτήρας παιδιού , δεν αξίζει μια βίαιη , σε συνδυασμό με σκληρές τιμωρίες , αντιμετώπιση. Το να χτυπήσεις το παιδί σου είναι εύκολο, το να κερδίσεις τον σεβασμό του όμως , είναι η αληθινή σου πρόκληση. Σαφώς , δεν υπονοούμε να μεγαλώσει ένα παιδί χωρίς όρια και παραδείγματα. Εφόσον πιστεύετε ότι είναι ο καθρέφτης της ψυχής σας , πως νομίζετε ότι ένα παιδί αποκτά ειρωνική – βίαιη συμπεριφορά απέναντί σας ; Ξυπνώντας μια μέρα με κακή διάθεση , αποφασίζοντας να χαλάσει το σύμπαν ; Ή μήπως υιοθετώντας την στάση σας , ως προς αυτό ; Τα σωματικά τραύματα είναι καταδικαστέα και αξίζουν αμέριστη προσοχή. Τι γίνεται όμως , με τα ψυχολογικά ; Το ξύλο φαίνεται να αποδίδει όσο πίστευαν παλαιότερα ; Τα ψυχικά τραύματα , είναι εκείνα που διαμορφώνουν σε μεγάλο ποσοστό την συμπεριφορά των ατόμων και καλλιεργείται η εικόνα του χεριού που σηκώνεται , με βία , πάνω στο σώμα του παιδιού ως η αποτελεσματικότερη μέθοδος για να μάθει ένα παιδί.

Στον αντίποδα , ο διάλογος , τα όρια και η ηρεμία μπορούν να διαπαιδαγωγήσουν με τον καλύτερο τρόπο το παιδί , χωρίς βίαια ξεσπάσματα και σωματικούς τραυματισμούς. Μιλήστε στο παιδί σας , για τον τρόπο που συμπεριφέρεται . Ξανά και ξανά . Εξηγείστε του ότι ο σωστός τρόπος για να μιλάμε μεταξύ μας εμπεριέχει σεβασμό και διάλογο , όχι φωνές και φασαρία. Δείξτε του ότι το εμπιστεύεστε , καθώς με αυτόν τον τρόπο εμπνέετε σεβασμό και συγκρατήστε τον θυμό σας , σε περίπτωση που προβεί σε μη επιτρεπτές ενέργειες. Εκφράστε την δυσαρέσκεια σας και την απογοήτευση σας για ένα ζήτημα με λόγια και όρια , όχι με το σήκωμα του χεριού . Το παιδί σας θα μάθει , ότι για να λύνουμε τα προβλήματα μας, χρησιμοποιούμε βία και όχι διάλογο. Αργότερα , ως καλλιεργημένο άτομο πλέον , θα μπορεί να αντιμετωπίζει προβληματικές καταστάσεις με λόγια και ψυχική ηρεμία. Για το κομμάτι της λεκτικής βίας , θα μπορούσα να μιλάω για ώρες. Σκεφτείτε εσάς , στην θέση του και τους γονείς σας , κάθε φορά που μαλώνετε ( γιατί φυσιολογικό είναι , εφόσον είμαστε διαφορετικοί άνθρωποι) να εκφράζουν με βίαια ξεσπάσματα τον θυμό τους. Σκηνές , βγαλμένες από ταινία του ‘60 , με γονείς να λένε στα παιδιά τους “ Αν συνεχίσεις έτσι , θα μείνεις μόνος σου “ και “ δεν θα καταφέρεις τίποτα “. Ευτυχώς , για μερικούς από εμάς , τέτοιες ανούσιες προσβολές μόνο καλό μας κάνουν , γιατί συνειδητοποιούμε πως πρέπει να δουλέψουμε σκληρότερα . Μετατρέποντας την βία ( λεκτική και σωματική ) σε όπλο , καταλαβαίνουμε ότι δεν μας χρειάζεται και μπορούμε να σταθούμε πλέον στα πόδια μας , με ηρεμία και αυτοπεποίθηση.

Είναι δύσκολο να κάνεις παιδιά και να τα μεγαλώνεις σωστά , το γνωρίζω. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη ευθύνη από το να βγάλεις στην κοινωνία σωστούς ανθρώπους , όπως λέει και ο λαός μας. Το ξύλο , η βία , δεν είναι και δεν πρέπει να είναι μέρος αυτής της διαπαιδαγώγησης. Διάλογος και πάλι διάλογος. Όσες φορές και αν χρειαστεί. Όρια , σαφή και απλά όρια . Εκείνο επιτρέπεται , το άλλο δεν επιτρέπεται. Κάποια οφείλετε να τα συζητήσετε μαζί με το παιδί σας , για να κάνει ο καθένας αμοιβαίες υποχωρήσεις και να βρείτε μια κοινή πορεία. Μην ξεχνάτε όμως , πως τα παιδιά μιμούνται με ιδιαίτερη ευκολία τις κινήσεις σας και τον τρόπο που τα αντιμετωπίζετε. Εάν ένα παιδί , την επικείμενη στιγμή του καυγά , εισπράξει βία και άσχημα λόγια , θα αποδεχτεί την όλη φάση , ως κάτι νορμάλ και ενδέχεται να υιοθετήσει αυτήν την στάση , αργότερα στην ζωή του. Εάν ένα παιδί νιώσει την αγάπη και την διαλεκτική συζήτηση που του προσφέρετε ως λύση , θα μάθει να λύνει τις διαφορές του με αυτόν τον τρόπο. Σαφώς , να τονίζετε κάθε φορά πως ο διάλογος έχει και αυτός όρια , καθώς εάν ξεφύγουν τα πράγματα θα καταφύγουμε σε άλλες λύσεις , που ωστόσο δεν εμπεριέχουν βία. Γίνε η αλλαγή που εσύ επιθυμείς για τον κόσμο , με μικρά σταδιακά βήματα , προς την κατανόηση και τον σεβασμό. Άλλωστε , το χρωστάμε σε αυτές τις ευγενικές και μικρές ψυχούλες….

Αριάδνη Εμμανουηλίδου